Chí sĩ Nguyễn Đức Huy: Khí phách phong trào Văn Thân và bài thơ tuyệt mệnh năm 1883
Nguyễn Đức Huy quê ở Vụ Bản, Nam Định (nay thuộc Ninh Bình), là một trí thức yêu nước kiên cường. Năm 1882, ông tham gia kháng chiến trong phong trào Văn Thân do Vũ Hữu Lợi lãnh đạo chống lại cuộc tấn công Bắc Kỳ lần 2 của Pháp. Bị giặc bắt và tra khảo dã man, ông vẫn giữ vững khí tiết trượng phu. Trước khi bị xử chém vào năm 1883, ông đã để lại bài thơ tuyệt mệnh đanh thép, khẳng định ý chí "Sống chẳng gặp thời, khó trả hình hài cho tạo hóa / Chết may được táng, dám đem tâm huyết báo từ thân".
Ông người làng Thái La, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định - nay là tỉnh Nam Hà (Theo quy hoạch hành chính mới, tỉnh Nam Định được sáp nhập vào tỉnh Ninh Bình, lấy tên chung là Ninh Bình).
Năm 1882, giặc Pháp tấn công Bắc kỳ lần 2. Trong không khí sục sôi của nhân dân miền Bắc đứng dậy chống Pháp một cách quyết liệt, bản thân ông quyết định tham gia kháng chiến trong phong trào Văn Thân tại Nam Định do Vũ Hữu Lợi lãnh đạo.
Trong một trận chiến đấu đàn áp đẫm máu, ông đã bị giặc Pháp bắt. Chúng tra tấn ông hết sức dã man và tìm mọi cách bắt ông phải đầu hàng nhưng ông vẫn tỏ rõ tấm lòng bất khuất kiên trung không hàng giặc, luôn giữ vững ý chí kiên cường của một đấng trượng phu.
Trước một con người khảng khái với tấm lòng kiên trung, bọn giặc Pháp đã quyết định hành hình ông vào năm 1883 (Quý Mùi).
Trước lúc hy sinh ông còn cảm tác bài thơ tỏ rõ ý chí của mình:
"Sinh bất phùng thời, nan bả hình hài hoàn tạo hóa / Tử kỳ đắc táng, cảm tương tâm huyết báo từ thân".
Nghĩa là: "Sống chẳng gặp thời, khó trả hình hài cho tạo hóa / Chết may được táng, dám đem tâm huyết báo từ thân".
Nguyễn Đức Huy là tấm gương sáng chói, người anh hùng của dân tộc, dám xả thân mình cho nghĩa lớn, chẳng ngại hy sinh gian khổ, đó là tấm lòng của một con người mà các thế hệ cháu con phải tiếp bước, noi theo cho đất nước Việt Nam mãi mãi độc lập tự do, dân tộc Việt Nam mãi mãi được ấm no hạnh phúc.
Suốt 117 năm qua biết bao nhiêu xương máu đã đổ xuống, và cũng từ thời thế ấy đã sản sinh ra những anh hùng kiệt xuất mà ông Nguyễn Đức Huy là một trong hàng vạn, hàng triệu anh hùng làm cho lịch sử Việt Nam thêm ngời sáng
