Chí sĩ Phan Bội Châu (Sào Nam) – Vị thủ lĩnh khởi xướng Phong trào Đông Du, nhà tư tưởng cách mạng tiên phong và bậc tiền bối kiệt xuất của dân tộc (1867 – 1940).
Một tấm gương sĩ phu kiệt xuất, nhà cách mạng vĩ đại và là linh hồn của phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam đầu thế kỷ XX chính là Chí sĩ Phan Bội Châu (Sào Nam) – Vị thủ lĩnh khởi xướng Phong trào Đông Du, nhà tư tưởng cách mạng tiên phong và bậc tiền bối kiệt xuất của dân tộc (1867 – 1940).
Xuất thân kỳ tài và tấm lòng cứu quốc từ thuở thanh xuân
Phan Bội Châu (tên thật là Phan Văn Thừa, tự Tố Định, hiệu Sào Nam, sinh ngày 26 tháng 12 năm 1867 tại làng Sa Nam, nay thuộc xã Nam Hòa, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An). Sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo nhưng giàu truyền thống hiếu học, ông nổi tiếng thông minh kiệt xuất từ nhỏ, được xưng tụng là "神童" (Thần đồng).
Năm 1885, khi mới 18 tuổi, hưởng ứng Chiếu Cần Vương, ông đã tự lập đội "Sĩ tử cần vương" quy tụ bạn bè định chống Pháp nhưng không thành. Năm 1900, ông đỗ Giải nguyên (thủ khoa kỳ thi Hương) tại ngục Nam Định. Tuy nhiên, thay vì bước vào chốn quan trường hưởng vinh hoa phú quý, Phan Bội Châu đã chọn con đường chông gai: Dấn thân vào sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc.
Khởi xướng Duy Tân Hội và Phong trào Đông Du (1904 – 1909)
Nhận thấy các cuộc khởi nghĩa Cần Vương thô sơ trước đó đều thất bại vì thiếu đường lối chính trị hiện đại và hỏa lực vũ khí, Phan Bội Châu đã chủ trương đổi mới con đường cứu nước:
Thành lập Duy Tân Hội (1904): Cùng với Cường Để và các sĩ phu yêu nước, ông lập ra Duy Tân Hội với mục tiêu đánh đuổi thực dân Pháp, khôi phục độc lập cho Việt Nam.
Khởi xướng Phong trào Đông Du (1905): Ông bí mật sang Nhật Bản – quốc gia đồng dạng duy nhất ở Châu Á đã tự cường thành công nhờ cải cách Duy Tân. Ông tổ chức đưa hàng trăm thanh niên yêu nước Việt Nam (trong đó có nhiều trí thức trẻ kiệt xuất) sang Nhật Bản học tập khoa học, kỹ thuật và quân sự hiện đại để trở về cứu nước.
Văn thơ thức tỉnh quốc dân: Tại Nhật Bản, ông sáng tác hàng loạt tác phẩm có sức lay động mãnh liệt như Việt Nam vong quốc sử, Hải ngoại huyết thư, Luân lý giáo khoa书... thổi bùng ngọn lửa yêu nước trong lòng hàng triệu đồng bào.
Khởi nghĩa Việt Nam Quang phục Hội và hành trình bão táp
Năm 1908, dưới sự sức ép ngoại giao của Pháp, chính quyền Nhật Bản trục xuất Phan Bội Châu và các học sinh Việt Nam. Không chịu khuất phục, ông sang Trung Quốc và Thái Lan tiếp tục hoạt động:
Thành lập Việt Nam Quang phục Hội (1912): Ảnh hưởng bởi cuộc Cách mạng Tân Hợi (1911) ở Trung Quốc, ông giải thể Duy Tân Hội để thành lập Việt Nam Quang phục Hội, chuyển hướng từ thể chế quân chủ lập hiến sang chủ nghĩa cộng hòa, tổ chức các cuộc vũ trang đánh vào sào huyệt thực dân Pháp ở Bắc Kỳ.
Thách thức chốn tù ngục (1914 – 1917): Ông bị quân phiệt Quảng Châu bắt giam gần 3 năm. Trong ngục tối, ông vẫn giữ vững chí khí sắt đá và viết tác phẩm nổi tiếng Ngục trung thư.
Vụ án Phan Bội Châu và những năm tháng "Ông già Bến Ngự"
Tháng 6 năm 1925, do sự phản bội của tay sai giặc, Phan Bội Châu bị mật thám Pháp bắt sống tại Thượng Hải (Trung Quốc) rồi bí mật giải về Hà Nội. Thực dân Pháp lập tòa án kết án tử hình ông.
Tin Phan Bội Châu bị bắt và kết án tử hình đã bùng nổ một làn sóng đấu tranh công khai rầm rộ nhất lịch sử Việt Nam thời bấy giờ:
Hàng vạn học sinh, sinh viên, trí thức và nhân dân khắp cả nước đình công, bãi khóa, rải truyền đơn đòi thả tự do cho Phan Bội Châu.
Trước sức ép ngạt thở của nhân dân, chính quyền thực dân Pháp buộc phải giảm án xuống "ân xá" và đưa ông về quản thúc tại Bến Ngự (Huế).
Từ năm 1926 đến khi qua đời, ông sống tại Huế dưới sự giám sát chặt chẽ của Pháp. Dù bị hạn chế tự do, "Ông già Bến Ngự" Phan Bội Châu vẫn tiếp tục dùng ngòi bút sắc bén của mình để giáo dục lòng yêu nước, truyền bá tư tưởng tiến bộ cho thế hệ thanh niên trẻ như Nguyễn Thái Học, Võ Nguyên Giáp...
Ngày 29 tháng 10 năm 1940, Phan Bội Châu trút hơi thở cuối cùng tại căn nhà gỗ ở Bến Ngự (Huế), hưởng thọ 73 tuổi.
Di sản ngàn thu
Chủ tịch Hồ Chí Minh – người nối tiếp xuất sắc sự nghiệp giải phóng dân tộc – đã từng trân trọng đánh giá Phan Bội Châu là "Vị anh hùng, bậc thiên tài, bậc tiền bối tương lai của dân tộc".
Phan Bội Châu mãi mãi là ngọn hải đăng vĩ đại của phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Tấm lòng vì dân vì nước, tư tưởng canh tân mở đường và khí tiết kiên cường của ông đã trở thành gạch nối lịch sử quan trọng, chuẩn bị lực lượng và tư tưởng cho cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 vĩ đại về sau.
