Chuyện về người Chủ nhiệm Việt Minh và tờ báo Cứu Quốc giữa núi rừng Bắc Kạn
Chuyện về người Chủ nhiệm Việt Minh và tờ báo Cứu Quốc giữa núi rừng Bắc Kạn
Trong những năm toàn quốc kháng chiến, báo Cứu Quốc Trung ương nhiều lần chuyển địa điểm và từng dừng lại ở vùng núi Phja Bjoóc – Mỹ Phương, Chợ Rã (nay là xã Thượng Minh, tỉnh Thái Nguyên). Năm 1947, khi Pháp nhảy dù Bắc Kạn phá hỏng nhà in, báo buộc phải rút vào các bản làng an toàn hơn. Một nhân vật thầm lặng nhưng xuất hiện trong cả hồi ký Tô Hoài và “Nhật ký ở rừng” của Nam Cao chính là đồng chí Toàn – Chủ nhiệm Việt Minh xã. Hai nhà văn đều nhắc đến ông như người đã xóa bỏ định kiến, gắn kết đồng bào vùng cao và che chở cho những người làm báo. Tô Hoài kể: “Chúng tôi mặc áo nhuộm chàm ông Toàn đưa. Trong túi tôi là giấy chứng minh mang tên Nông Văn Tư…” Nam Cao ghi: “Chỉ có đồng chí Chủ nhiệm Việt Minh xã là bỏ hết những thành kiến sai lầm…” Và thật bất ngờ, thực tế địa phương đã giúp xác nhận: đó chính là ông Hứa Văn Toàn ở Bản Hậu, Mỹ Phương. Người chủ nhiệm Việt Minh thầm lặng nhưng quyết định số phận tờ báo Ông Hứa Văn Toàn (1911–1997) cùng gia đình đã nuôi giấu, bảo vệ và dẫn đường tìm nơi đặt báo, vận động bà con cung cấp giấy, gạo, muối, đèo từng bó giấy qua rừng. Từ Khuổi Khún → Cốc Phường → Vằng Kheo → Thôm Phạ, những vị trí hiểm trở do chính ông Toàn chọn đã trở thành nơi báo Cứu Quốc Việt Bắc ra tuần ba số ngay giữa bom đạn. Nhà sàn của ông Toàn, theo Tô Hoài kể, bắc trên dòng nước, mùa rét chỉ còn “một vệt ẩm”. Vậy mà nơi ấy chính là “toà soạn”, còn lán trên núi Cốc Phường là nơi: Nam Cao được kết nạp Đảng. Nam Cao viết Đôi mắt và Nhật ký ở rừng Những lớp học giữa đại ngàn Ở Cốc Phường – Thôm Phạ từng có một “trung tâm báo chí” thu nhỏ: báo Cứu Quốc, báo Sự Thật, Ty Thông tin… Nhà văn dạy chữ cho trẻ con; bà con Dao đem rau, nấm, gừng… tiếp tế. Nhân chứng đặc biệt là ông Hứa Văn Tương (đã mất) – người được Tô Hoài đưa xuống Tiên Lục (Bắc Giang) đi học cùng con trai ông Toàn. Ông còn nhớ rất rõ những lán tre, nơi họa sĩ Trần Đình Thọ dạy in đá, nơi Tô Hoài ở đầu nguồn khe nước lợp lá chuối.
Người giữ lửa cách mạng nơi đại ngàn Sau này, ông Hứa Văn Toàn tiếp tục làm địa chính xã, rồi giáo viên làng; được tặng hai Huân chương Kháng chiến. Gia đình ông vẫn giữ liên hệ thân tình với nhà văn Tô Hoài; năm 1983 ông từng được đưa đi thăm phố phường Hà Nội. Nhà văn viết trong “Khi nghe gió thổi qua Phja Bjoóc”: “Anh Toàn chủ nhiệm Việt Minh xã xuống nhà tôi chơi. Người đã yếu, bỏ rượu rồi.” Một người dân bình dị, một công lao không thể bị lãng quên Dù tài liệu của ông đã thất lạc nhiều, nhưng hành trình đi tìm nhân vật “đồng chí Toàn” đã làm sáng rõ một điều: Không có những con người âm thầm như ông Hứa Văn Toàn, sẽ không có những trang báo Cứu Quốc – tiền thân của báo Đại Đoàn Kết ngày nay. Và lịch sử luôn dành chỗ cho những người lặng lẽ đứng sau ánh đèn. Những người như ông – mãi không bao giờ bị lãng quên.
Ảnh: Chủ nhiệm Việt Minh Hứa Văn Toàn & thôn Bản Hậu hôm nay
