Đặng Bá Hát sống anh hùng, chết Tổ quốc ghi công

Ông Đặng Bá Hát sinh năm 1936 tại thôn Đồng Tái, xã Thống Kênh, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương từng tham gia kháng chiến chống Pháp, khi thắng lợi giải trừ quân bị về mỏ làm than; và trong hàng chỉ huy lực lượng tự vệ mỏ, trong hoàn cảnh đất nước vừa sản xuất vừa chiến đấu chống Mỹ. Khi quân Mỹ không kích lần thứ II trên vùng trời khu mỏ Quảng Ninh (10/5/1972-30/12/1972), Đặng Bá Hát làm đại đội trưởng Đại đội 34 pháo cao xạ 37mm, thuộc Tiểu đoàn tự vệ Bến Hồng Gai.
     Đại đội của Đặng Bá Hát bố phòng ở mỏm đồi 104, trên cao điểm Ba đèo, một dãy núi cao phía Đông eo biển Cửa Lục, sát mép nước bến phà Bãi Cháy, giữa đô thị thị xã Hồng Gai (nay là thành phố Hạ Long). Mỏm đồi 102 thấp hơn bên cạnh là trận địa pháo pháo 37mm của Đại đội 8, thuộc Tiểu đoàn 241 bộ đội địa phương, do chuẩn úy Bùi Văn Năm (quê ở Đồ Sơn, Hải Phòng) làm đại đội trưởng. Tiếp đó là mỏm đồi 106 cao hơn, là trận địa 14,5mm và 12,7mm của tự vệ Nhà máy Cơ khí Hồng Gai (Bà Phan Thị Thảo, vợ ông Hà Văn Hiền, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế Quốc hội khi ấy từng là pháo thủ).
     Đại đội 34, ông Đặng Bá Hát làm đại đội trưởng; các ông Mai Văn Ngôn, Đoàn Văn Thành là đại đội phó và 48 chiến sỹ; trong đó có 6 chiến sỹ nữ làm nhiệm vụ trinh sát và thông tin. Vũ khí của đơn vị gồm 4 khẩu pháo 37mm 1 nòng, kính ngắm 39, chiến lợi phẩm từ thế chiến thứ II mà nước bạn Liên Xô viện trợ cho ta đánh Mỹ. Khi chiến tranh cao điểm mặt trận Bình-Trị-Thiên, mà người bên kia chiến tuyến gọi là “mùa hè đỏ lửa 1972”, thì pháo thủ của đơn vị 24/24 giờ trong ngày không rời mâm pháo, nhiều trận chiến đấu ác liệt kéo dài pháo phải thay nòng đến 2 lần.
Hôm 12/7/1972, lúc trời đã sang trưa, chiếc kẻng làm bằng vỏ quả bom 250 Bảng anh khoét nòng treo giữa mỏm đồi rung lên, âm thanh giục giã. Tiếng chân người thình thịch, đạn lên nòng rèn rẹt. Nguyễn Thị Hường, hai tai áp ống nghe máy thông tin VT- P108, truyền tin từ cỗ máy Rađa đặt mãi tít ở đâu đó, thông báo Tiêu đồ đường bay của kẻ địch mà mắt thường không nom thấy.
     Rồi cả trận địa náo động, bốn trinh sát: Nguyễn Văn Đức,Trần Văn Sơn, Phạm Thị Thuý, Nguyễn Thị Bích cùng đồng thời nhất loại hô:
     -Tiêu!…tiêu!..! Mục tiêu hướng 34 (ám hiệu hướng Nam).
     Đại đội trưởng Đặng Bá Hát tay cầm cờ lệnh hướng ra biển, miệng hô:
     - Sục sạo mục tiêu.
     - Rõ!
     Bốn khẩu đội trưởng răm rắp nghe theo, nòng pháo vươn lên trời cao. Những chấm đen nhô lên từ Cửa Giữa, ban đầu nhìn qua ống nhòm bội số 10 mới phát hiện nó là vật thể gì. Trong chốc lát, mắt thường cũng thấy rõ đó là những chiếc máy bay phản lực siêu âm của Mỹ, cất cánh từ Hạm Đội 7 lao vào vùng trời đất Mỏ.
     - 8 ngàn... 6 ngàn... 4 ngàn 5 trăm.
     Nguyễn Thanh Liêm, trắc thủ đo xa dồn dập cấp báo khoảng cách tốp máy bay Mỹ bay vào phòng tuyến phòng không của đơn vị. Cờ lệnh trong tay Đặng Bá Hát dập xuống.
     - Bắn!
     Bốn cột lửa đạn 37mm liên thanh, dựng lên đón đầu chiếc F105D. Loạt đạn đầu không trúng mục tiêu, nó nghiêng cánh tránh đạn. Thế trận phòng không ba thứ quân ở đất này khi ấy: Đại đội 145 pháo 37mm, đại đội 147 pháo 57mm của Tiểu đoàn 237 bộ đội địa phương do Đại úy Bùi Duy Tú chỉ huy, đặt ở dải đồi cao 150m (đồi truyền hình, sân golf FLC ngày nay). Đại đội pháo 100mm của tự vệ mỏ Hà Lầm, Hà Tu bảo vệ phía đông (khai trường mỏ than Núi Béo hiện nay). Đại đội 4 pháo 57mm, đại đội 6 pháo 37mm của Tiểu đoàn 241 bộ đội, do Đại úy Đào Công Sự chỉ huy bảo vệ bờ Tây Bãi Cháy (đồi ông Giáp và đồi 75 không tên). Tiểu đoàn 243 của Thượng úy Phạm Thả làm tiểu đoàn trường. Gồm 2 đại đội pháo 37mm, đại đội 2 do Trung úy Trần Văn Dân chỉ huy; đại đội 3 Trung úy Nguyễn Hữu Còn chỉ huy, đại đội 1 súng 12 ly7 và 14ly5 do Trung úy Đào Hữu Mạc chỉ huy chặn đánh địch từ vùng rừng Hoành Bồ bay đến. Tầm cao, có Sư đoàn tên lửa 363 trực chiến khi ấy có Đại tá Phùng Thế Tài tư lệnh Quân chủng phòng không-không quân trực tiếp chỉ đạo tác chiến, chi viện bằng những quả tên lửa Sam2 bệ phóng đặt ở khu vực An Sinh, Đông Triều.
    Vùng trời tầng tầng, lớp lớp hoa khói. Hoa đen, vết nổ đạn pháo trung cao, hoa trắng vết nổ đạn pháo tiểu cao, cùng những tia lửa đỏ từ nòng súng phòng không 12,7mm, 14,5mm và 20mm trên tầu Hải quân vun vút bay lên. Chiếc F4H vừa hạ thấp độ cao bị súng 14,5mm của Tiểu đoàn tự vệ mỏ Hà Lầm đặt ở mỏm đồi 88 bắn cháy, 2 tên phi công nhảy dù xuống vùng biển núi Hạm, vịnh Hạ Long.
     Trận đầu ngớt tiếng súng không lâu, 15h45 phút cùng ngày (12/7/1972) 38 chiếc máy bay, chia làm 2 cánh, cánh thứ nhất 16 chiếc ném bom xuống thị trấn Hà Lầm, gây đại tang cho phố mỏ này. Cánh thứ hai gồm 22 chiếc không kích dữ dội bến phà Bãi Cháy, nơi 2 con phà đang chở khách qua sông. Đại đội trưởng Đặng Bá Hát dũng mãnh nhoài người ra khỏi công sự, tay cầm cờ lệnh, miệng hô:
     - Bám sát mục tiêu bay thấp! Các khẩu đội lấy núi Bài Thơ làm chuẩn!
     Bốn nòng súng cuốn lá ngụy trang nâng tầm, chuyển hướng theo đường bay của giặc Mỹ từ Cửa Giữa lao vào. Mỗi lần cờ lệnh trong tay anh dập xuống, cả trận địa rung chuyển, khói bụi mịt mù, tiếng pháo nổ đầu nòng, tiếng đầu đạn xé gió bay đi, động cơ máy bay địch gào thét. Viên đạn từ trận địa này bắn, đốm lửa xanh lóe sáng bên cánh trái chiếc F4H khi nó đang ở độ cao 4.000m bổ nhào xuống bến phà, cách trận địa 1.800m. Nó tròng chành giây lát, rồi tăng độ cao, cố chuồn ra biển. Bay vừa qua được dãy núi đá vôi Cửa Giữa toàn thân nó bùng cháy, rồi rơi tùm xuống nước. Trưởng ban Cao pháo Tỉnh đội Trung tá Phùng Ngọc Hùng, ở Đài quan trắc đặt ở đỉnh núi Đồng Ho, Sơn Dương (Hoành Bồ) xác định điểm bắn trúng trên không ghi nhận: Đây là chiếc máy bay thứ 2 Đại đội này bắn rơi.