Danh nhân Lê Quý Đôn: "Ngôi sao" sáng trên "bầu trời" văn hóa Việt Nam
Với trí tuệ uyên bác, tinh thần học hỏi không ngừng và khối lượng tác phẩm đồ sộ trên nhiều lĩnh vực, Lê Quý Đôn được vinh danh là nhà bác học lớn nhất của Việt Nam thời phong kiến, một di sản văn hóa vượt thời gian.
Lê Quý Đôn (1726 - 1784), tên thuở nhỏ là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường. Ông sinh ra tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam trong một gia đình khoa bảng. Ngay từ nhỏ, ông đã nổi tiếng khắp vùng là một "thần đồng" với trí thông minh thiên bẩm, lên hai tuổi đã biết đọc chữ Hán, mười bốn tuổi đã học xong toàn bộ kinh sử của Nho gia. Năm 1752, ông thi đỗ Bảng nhãn, mở ra con đường quan lộ đầy thăng trầm nhưng cũng để lại vô vàn cống hiến cho dân tộc.
Không chỉ là một vị quan thanh liêm, tài ba của triều Lê trung hưng, Lê Quý Đôn còn là một nhà bác học vĩ đại với tầm vóc vượt thời đại. Ông để lại cho hậu thế một kho tàng tri thức khổng lồ, bao trùm hầu hết các lĩnh vực khoa học đương thời: từ triết học, sử học, địa lý, văn học, cho đến nông học và thiên văn học. Những tác phẩm kinh điển của ông như Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục hay Vân đài loại ngữ không chỉ là những công trình nghiên cứu đồ sộ mà còn là nguồn sử liệu vô giá, phản ánh sâu sắc bức tranh toàn cảnh về nước Đại Việt ở thế kỷ 18.
Nhà sử học Phan Huy Chú từng hết lời ca ngợi ông: "Ông có tư chất khác đời, thông minh hơn người mà vẫn giữ tính nết thuần hậu, lại chăm học không biết mỏi... Tác phẩm của ông rất nhiều, nay hãy còn truyền lại". Tinh thần "đọc sách, hiểu đời và viết để truyền lại cho muôn đời sau" của ông chính là hiện thân của một trí thức chân chính.
Trải qua hàng thế kỷ, cái tên Lê Quý Đôn vẫn tỏa sáng rực rỡ như một "ngôi sao" trên bầu trời văn hóa Việt Nam. Cuộc đời và đạo học của ông mãi là tấm gương mẫu mực về tinh thần hiếu học, sự say mê khám phá tri thức để thế hệ thanh niên, học sinh hôm nay không ngừng nỗ lực noi theo.
