Đêm thiêng sông Như Nguyệt - NCET

Đối với nhiều người, lịch sử có thể chỉ là một viện bảo tàng khổng lồ, nơi cất giữ những con số năm tháng khô khan, những định mức sự kiện rập khuôn và những tàn tích đã phủ đầy lớp bụi mờ của thời gian. Nhưng nếu ta chịu tĩnh lặng lại, đặt trái tim mình ráng áp vào những trang kỷ yếu của dân tộc, ta sẽ nghe thấy lịch sử đang thở. Lịch sử đập những nhịp đập hùng tráng, và lịch sử hát lên những khúc tráng ca được dệt bằng muôn vàn giọt máu đỏ và những đóa hoa sinh tử. Khi ngược dòng thời gian trở về triều Lý, chạm tay vào bức tranh mùa xuân năm Đinh Tỵ (1077), tâm hồn ta không khỏi rung lên những nhịp bồi hồi, choáng ngợp trước một đêm thiêng nơi phòng tuyến sông Như Nguyệt. Ở đó, một bài thơ không chỉ còn là những con chữ vần điệu vờn bay trên mặt giấy, mà đã hóa thành hàng vạn thanh gươm tàng hình sắc lẹm, tạc vào bóng đêm một bản Tuyên ngôn Độc lập đầu tiên của nước Nam, chói lòa và bất diệt.

Mùa xuân Kinh Bắc năm ấy dường như vắng đi những cánh đào hồng phớt hay những vạt mưa phùn lấm tấm, dịu dàng khơi gọi chồi non. Thay vào đó là cái rét nàng Bân cắt da cắt thịt, cuốn theo từng đợt sương mù đặc quánh, bàng bạc che phủ cả một khúc sông Cầu lững lờ trôi. Dòng Như Nguyệt muôn đời vốn hiền hòa ôm ấp những nương dâu bãi mía, làm bạn với những người nông dân hiền lành chất phác, nay bỗng chốc phải khoác lên mình chiếc áo giáp sắt, trở thành một chiến hào sinh tử phân định ranh giới giữa sự tồn vong và diệt vong.

Phía bờ Bắc lúc bấy giờ, mười vạn tinh binh, một vạn ngựa chiến và hai mươi vạn phu phen của triều đình nhà Tống đang đóng trại san sát. Quách Quỳ và Triệu Tiết – những viên tướng dạn dày sa trường phương Bắc, từng mang theo thứ ảo mộng ngông cuồng, muốn dùng sức mạnh vòi vọi của một đế chế khổng lồ để nghiền nát Đại Việt chỉ trong vòng một tháng. Nhưng chúng đâu có ngờ, vó ngựa hung hăng, kiêu ngạo ấy lại phải chùn bước trước một dòng sông nhỏ bé. Lão tướng Quách Quỳ, người từng vào sinh ra tử, nay phải đứng trân trân nhìn qua màn sương đục mờ, đôi mắt hằn lên những tia máu của sự bất lực. Mười vạn kiêu binh từng đánh đâu thắng đó nay chìm trong vũng lầy của sự hoang mang tột độ. Dịch bệnh lây lan, lương thảo cạn kiệt, thời tiết thay đổi đột ngột. Tiếng rên rỉ đau đớn của thương binh, tiếng ho sù sụ vì thứ lam sơn chướng khí miền nhiệt đới dội vào vách núi, vẽ nên một khung cảnh rệu rã, bi thảm của những kẻ mang mộng đi cướp nước.

Nhìn từ lăng kính văn chương, ta thấy Thái úy Lý Thường Kiệt không chỉ là một thiên tài quân sự kiệt xuất, mà còn là một người nghệ sĩ vĩ đại của nghệ thuật chiến tranh nhân dân. Bức tranh Vệ quốc mà ông kiến tạo không dùng cọ điểm xuyết hay lụa mỏng trải dài, mà được đắp lên bằng bùn lầy, đất đỏ và mồ hôi rên xiết của hàng vạn dân binh. Thay vì dốc toàn lực để giáp lá cà ở vùng bình địa với đội quân phương Bắc vốn mạnh về kỵ binh, ông đã mưu trí "vay mượn" địa thế hiểm trở của quê hương để làm tấm khiên chắn. Dọc bờ Nam dòng Như Nguyệt, những lũy đất cao ngất ngưỡng nhanh chóng mọc lên. Dưới lớp bùn lầy sền sệt ven sông ẩn chứa hàng vạn cọc tre vót nhọn tẩm độc. Cây tre vốn là biểu tượng của làng quê yên ả, là nhịp nôi đưa của tuổi thơ êm đềm, nay cũng biết quật khởi đứng lên, hiên ngang xé toạc chiến thuyền thù. Đó là sức mạnh oai linh của đất đai, của hồn quê, của sức mạnh đoàn kết tự ngàn đời đúc kết lại.

Thế rồi, cái đêm thiêng liêng và định mệnh ấy cũng đến. Một đêm mùa xuân tĩnh mịch đến gai người. Không có tiếng gươm giáo sắc lạnh va đập, không có tiếng trống trận dồn dập thúc giục, không gian chỉ còn tiếng gió luồn qua những rặng tre bờ bãi, âm u, huyền bí và lạnh lẽo. Nơi đền thờ hai vị thần sông Trương Hống, Trương Hát đang phủ trong màn sương khói mờ ảo, Lý Thường Kiệt đã lặng lẽ chuẩn bị cho một đòn tấn công vô tiền khoáng hậu trong lịch sử quân sự: một đòn "Tâm công".

Khi những người lính Tống bệ rạc đang co ro trong giá lạnh, ôm gươm chìm trong những cơn mê sảng vì lo âu và tuyệt vọng, thì bỗng từ phía đền thần uy nghi bên bờ Nam, vọng lên một giọng đọc trầm hùng, vang rền như sấm động, xé toạc cả màn đêm đặc quánh:

“Nam quốc sơn hà Nam đế cư,

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư.

Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,

Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.”

Hai mươi tám chữ, vô cùng ngắn gọn nhưng uy lực lại ngút ngàn, che lấp cả bầu trời sao. Đối với một người yêu thích lăng kính văn học, ta càng thấu cảm được rằng bài "Thần thi" ấy mang sức nặng ngàn cân của cả một bề dày lịch sử văn hiến. Hai chữ "Nam quốc" (nước Nam) và "Nam đế" (vua Nam) được ngang nhiên, dõng dạc đặt sóng đôi, bình đẳng với "Bắc quốc", "Bắc đế" của phương Bắc. Đó không chỉ là câu chữ, đó là một sự khẳng định đanh thép, ngạo nghễ về lòng tự tôn dân tộc: Nước Nam có non sông riêng, có chủ quyền, có vua trị vì chứ tuyệt nhiên không phải một quận huyện phụ thuộc nhỏ bé.

Hai chữ "Tiệt nhiên" lại mang sắc thái chắc chắn, tuyệt đối, rành rành không thể lay chuyển, không thể bàn cãi. Chủ quyền thiêng liêng ấy đã được "thiên thư" (sách trời) ghi rõ. Bằng thể thơ Thất ngôn tứ tuyệt mang nhịp điệu dồn dập, chắc khỏe, vần điệu âm vang, câu hỏi tu từ "Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm" (Cớ sao lũ giặc ngang ngược dám tới xâm phạm) kết hợp với lời kết luận hùng hồn "Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư" (Chúng bay sẽ chuốc lấy thất bại thảm hại) tạo nên một bản án đanh thép. Mỗi con chữ rơi xuống mặt sông như một quả tạ ném thẳng vào ý chí đang ngày một mục ruỗng của quân thù.

Đòn tâm lý chiến ấy xuất sắc ở chỗ nó nhắm thẳng vào tử huyệt sâu thẳm nhất trong tâm lý kẻ địch. Những người lính Tống xa quê, vốn đã mang nỗi ám ảnh sợ hãi về thứ "rừng thiêng nước độc", nay lại nghe thấy những âm thanh linh thiêng vọng ra từ đền miếu vắng lặng. Chúng đinh ninh rằng đó là lời phán truyền của thần linh nước Nam, là lời nguyền rủa giáng xuống đầu những kẻ đang làm điều ngang ngược trái ý trời. Vũ khí vĩ đại nhất đôi khi không cần phải bằng sắt thép sắc bén để đâm chém thể xác, mà chỉ cần một tiếng nói đủ sức đánh sập ý chí, tước đoạt đi niềm tin và hy vọng của con người. Bài thơ đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh vĩ đại ấy. Nhuệ khí quân Tống tan vỡ nhanh chóng như những bọt nước bập bềnh trên sông Cầu. Trong khi đó, ở bờ Nam, quân sĩ Đại Việt khi nghe lời thơ lại như được uống dòng nước cam lồ, như được tiếp thêm dòng máu nóng rực lửa của tiên tổ, sĩ khí ngùn ngụt dâng cao như triều dâng bão cuốn.

Bình minh ngày hôm sau thức giấc, hắt những tia nắng nhạt nhòa lên mặt sông loang lổ. Đội quân nhà Tống lúc này đã hoàn toàn sụp đổ về mặt tinh thần, chỉ còn là những cái xác không hồn vội vã tháo chạy. Nhưng cao cả và vĩ đại thay, ngay ở thời khắc đỉnh cao của sự chiến thắng, Lý Thường Kiệt lại đưa ra một quyết định đầy tính nhân văn: buông gươm. Ông thấu hiểu tận cùng cái giá của chiến tranh, sự tàn khốc của cảnh máu chảy đầu rơi, nên đã chủ động sai người đưa thư "dùng biện sĩ bàn hòa", mở ra một con đường sống rạng rỡ cho hàng vạn lính Tống an toàn rút về cố hương. Nghệ thuật chiến tranh của Đại Việt dẫu oai hùng, mãnh liệt và quyết liệt, nhưng điểm tận cùng lại là chủ nghĩa nhân đạo sáng ngời, là sự vị tha bao dung muốn gìn giữ nền thái bình bền vững cho muôn dân bách tính.

Khép lại những trang sử vàng lấp lánh, hình bóng dòng sông Như Nguyệt ngày nay vẫn lững lờ trôi, lặng lẽ mang theo những lớp phù sa đỏ thắm như máu xương của tiền nhân thuở trước. Đứng trước dòng chảy miên viễn của thời gian, một tình yêu Việt Nam thiết tha cuộn trào trong huyết quản nhắc nhở mỗi chúng ta rằng: từng tấc đất, từng ngọn cỏ, từng dòng sông quê hương đều đã được đánh đổi bằng mồ hôi, bằng nước mắt và bằng cả những vần thơ sắc lẹm vô song. Bài thơ Thần trên dòng Như Nguyệt không chỉ thuộc về quá khứ của thế kỷ XI, mà nó đã vĩnh viễn hóa thành một bức tường thành kiên cố trong tâm thức dân tộc. Để rồi hôm nay, với ngòi bút thanh xuân trên tay, những thế hệ học sinh chúng ta lại tiếp tục viết tiếp khúc tráng ca ấy. Chúng ta không viết bằng gươm giáo chiến tranh, mà bằng nỗ lực học tập, rèn luyện để xây dựng một đất nước tự cường, kiêu hãnh vươn mình ra biển lớn. Lời thơ của ông cha từ ngàn năm trước, qua bao thăng trầm, đến nay vẫn vang vọng, ấm nóng và trường tồn vĩnh cửu.