Đi qua năm tháng với phẩm chất người lính
Trong hành trình tìm hiểu và tri ân những người đã từng khoác trên mình màu áo người lính, tôi nhận ra rằng lịch sử không chỉ nằm trong những trang sách, những mốc thời gian hay những chiến công được ghi bằng những con số. Lịch sử còn hiện diện trong ký ức của từng gia đình, trong dáng đứng của một người cựu quân nhân, trong những câu chuyện giản dị mà đôi khi chúng ta chỉ được nghe qua vài lời kể. Hôm nay, khi nhìn vào tư liệu ghi tên Lê Văn Hoàng, tôi muốn dành một khoảng lặng để viết về một con người cụ thể – một người có năm sinh 1968, mang quân hàm Trung sĩ, có thông tin thời gian gắn với năm 1996 và thuộc địa bàn Hòa Hiệp. Những dữ liệu ấy là điểm tựa để tôi kể lại ý nghĩa của một chặng đời người lính; còn những chi tiết riêng tư như quê nhà cụ thể, đơn vị, chiến trường, trận đánh, nhiệm vụ hay hoàn cảnh gia đình không xuất hiện trong danh sách thì tôi không tự ý thêm thắt. Tôi cho rằng sự tri ân chân thành trước hết phải bắt đầu từ sự tôn trọng sự thật.
Lê Văn Hoàng thuộc một thế hệ được ghi lại trong danh sách với dấu ấn của quân đội. Năm sinh 1968 cho chúng ta biết một điều quan trọng: phía sau một cấp hàm như Trung sĩ là cả một tuổi đời, một quá trình trưởng thành và rèn luyện. Khi nhìn vào con số 28 tuổi tại mốc 1996, người đọc có thể hình dung đây là một con người đang ở một chặng khác nhau của cuộc đời so với hôm nay. Nhưng dù ở tuổi nào, khoảnh khắc một người mặc quân phục và nhận nhiệm vụ luôn mang theo trách nhiệm vượt lên trên lợi ích riêng. Đó là trách nhiệm với tập thể, với kỷ luật, với đồng đội và với Tổ quốc. Vì thế, danh sách tưởng như chỉ có họ tên, cấp hàm và năm tháng thực ra đang lưu giữ một phần ký ức của một thế hệ.
Điều khiến tôi xúc động nhất khi đọc thông tin về Lê Văn Hoàng không phải là việc tìm kiếm một câu chuyện thật lớn lao để làm cho nhân vật trở nên đặc biệt. Ngược lại, tôi nghĩ giá trị của người lính nhiều khi nằm trong những việc bình thường: chấp hành mệnh lệnh, giữ đúng giờ giấc, hoàn thành phần việc được giao, sống có tổ chức, biết đặt lợi ích chung lên trước và biết đứng bên cạnh đồng đội khi cần. Những phẩm chất ấy rất gần với cuộc sống hôm nay. Một xã hội bình yên được tạo nên không chỉ bởi những khoảnh khắc hào hùng mà còn bởi vô số ngày tháng con người âm thầm làm tròn bổn phận. Nếu mỗi ngày đều có người tự giác giữ gìn kỷ luật, có người kiên trì làm việc và có người biết hy sinh một phần thuận tiện của mình vì tập thể, thì từ những điều nhỏ bé ấy hình thành nên sức mạnh lớn.
Nhìn vào địa danh Hòa Hiệp, tôi càng cảm nhận rõ ý nghĩa của việc lưu giữ ký ức tại địa phương. Một người lính không tồn tại tách rời khỏi cộng đồng. Sau màu áo quân nhân là một người con của quê hương, một thành viên của gia đình, một người hàng xóm, một người đồng hương. Mỗi địa phương có thể có những câu chuyện riêng, nhưng đều gặp nhau ở một điểm: người dân luôn cần những con người biết sống trách nhiệm. Những cái tên trong danh sách vì thế không nên chỉ được xem như dữ liệu hành chính. Chúng có thể trở thành những 'địa chỉ ký ức', để thế hệ sau biết rằng quê hương mình từng có những người đã dành một phần tuổi trẻ cho nhiệm vụ.
Với tư cách là một giáo viên mầm non, tôi càng thấm thía giá trị của những điều tưởng chừng rất giản đơn ấy. Công việc của người giáo viên không có chiến hào, không có thao trường, nhưng cũng đòi hỏi sự bền bỉ, kỷ luật, trách nhiệm và tình yêu con người. Mỗi buổi sáng đón trẻ, mỗi giờ tổ chức hoạt động, mỗi lần chăm sóc một em bé đang khóc, mỗi cuộc trao đổi với phụ huynh đều cần sự bình tĩnh và tận tâm. Khi nhìn vào hình ảnh người lính, tôi tự hỏi mình phải làm gì để biến lòng biết ơn thành hành động. Câu trả lời không nhất thiết là những điều lớn lao. Đó có thể là việc làm tốt công việc của mình, giữ gìn môi trường giáo dục lành mạnh, dạy trẻ biết yêu quê hương, biết kính trọng người có công, biết nói lời cảm ơn và biết trân trọng sự bình yên.
Trong giáo dục mầm non, trẻ chưa thể hiểu hết những khái niệm như lịch sử, hy sinh hay trách nhiệm với Tổ quốc. Nhưng trẻ có thể hiểu một cách tự nhiên rằng có những cô chú, ông bà đã từng làm nhiệm vụ để bảo vệ cuộc sống; có những người đã dành tuổi trẻ cho cộng đồng; và vì thế chúng ta cần biết ơn. Khi kể cho trẻ nghe về Lê Văn Hoàng, tôi sẽ không biến câu chuyện thành những chi tiết chiến trận mà tư liệu chưa xác nhận. Tôi sẽ bắt đầu từ những giá trị gần gũi: chiếc áo xanh, tinh thần kỷ luật, sự đoàn kết, lòng dũng cảm và ý thức hoàn thành nhiệm vụ. Trẻ có thể học cách xếp hàng, biết giúp bạn, biết giữ lời hứa, biết chăm sóc cây xanh, biết cất đồ dùng đúng chỗ. Những hành động nhỏ ấy chính là những viên gạch đầu tiên của ý thức trách nhiệm.
Nhìn lại mốc 1996, tôi nghĩ nhiều hơn về dòng chảy thời gian. Một con người sinh năm 1968 có thể đã trải qua những giai đoạn xã hội rất khác nhau trước khi thông tin của mình được ghi nhận ở mốc ấy. Chúng ta hôm nay sống trong điều kiện thuận lợi hơn, có trường học, có công nghệ, có nhiều lựa chọn nghề nghiệp và có cơ hội tiếp cận tri thức nhanh chóng. Chính sự thuận lợi ấy càng đặt ra yêu cầu phải biết trân trọng quá khứ. Bình yên không phải là điều tự nhiên xuất hiện; nó là kết quả của nhiều thế hệ cùng vun đắp. Người trẻ có thể không cần sống lại những năm tháng của người lính, nhưng cần hiểu rằng quyền được học tập, làm việc và mơ ước cũng đi cùng nghĩa vụ gìn giữ những giá trị tốt đẹp.
Cấp hàm Trung sĩ trong tư liệu là một dấu mốc đáng trân trọng. Tuy nhiên, đối với tôi, cấp hàm không phải là điều duy nhất làm nên phẩm giá của một người quân nhân. Điều đáng quý hơn là tinh thần đằng sau cấp hàm ấy: biết tuân thủ tổ chức, biết chịu trách nhiệm và biết đặt mình trong một tập thể. Những phẩm chất này có thể được tiếp nối trong mọi ngành nghề. Một giáo viên cần kỷ luật với giờ giấc và hồ sơ; một người trẻ cần trung thực trong học tập và công việc; một công dân cần tôn trọng pháp luật. Khi những bài học từ quân ngũ được chuyển hóa thành hành vi đẹp trong đời thường, sự cống hiến của thế hệ trước mới thực sự tiếp tục sống trong thế hệ sau.
Tôi cũng nghĩ đến gia đình của Lê Văn Hoàng. Danh sách chúng ta đang có không ghi lại đầy đủ những người thân đã đồng hành cùng nhân vật, nhưng đằng sau mỗi người lính chắc chắn luôn có một hậu phương theo nghĩa rộng: gia đình, quê hương, những người đã chờ đợi, động viên hoặc cùng chia sẻ trách nhiệm trong những năm tháng người thân thực hiện nhiệm vụ. Vì vậy, tri ân người lính cũng là tri ân những người phía sau họ. Có những sự hy sinh không xuất hiện trên giấy tờ, không có huy chương hay bằng khen, nhưng lại được thể hiện qua sự chờ đợi, lo lắng và nhường nhịn trong gia đình. Đây là điều người trẻ cần học để biết rằng thành quả của một cá nhân thường có bóng dáng của rất nhiều người.
Nếu có cơ hội gặp Lê Văn Hoàng và được nghe kể trực tiếp, tôi mong mình sẽ hỏi thật chậm và lắng nghe thật kỹ. Tôi muốn biết những ngày đầu bước vào quân ngũ có điều gì khó khăn; điều gì khiến người lính nhớ nhất; bài học nào theo họ suốt cuộc đời; đồng đội ngày ấy là những người như thế nào; và khi trở về quê hương, họ nhìn cuộc sống bình thường ra sao. Những câu hỏi ấy không phải để tìm kiếm một câu chuyện ly kỳ, mà để giữ lại tiếng nói của nhân chứng. Bởi một khi ký ức của một thế hệ không được ghi chép, chúng ta có thể mất đi những bài học mà sách giáo khoa không thể thay thế.
Từ góc nhìn của một nhà giáo, tôi cho rằng việc gặp gỡ và ghi chép câu chuyện của các cựu quân nhân còn có ý nghĩa giáo dục rất lớn. Trẻ em cần những tấm gương gần gũi để hiểu rằng lòng yêu nước không phải là một khái niệm xa xôi. Lòng yêu nước có thể bắt đầu từ việc yêu mái trường, yêu tiếng Việt, biết giữ gìn lá cờ, biết kính trọng người lớn, biết giúp đỡ bạn bè và biết trân trọng những người đã đóng góp cho quê hương. Một câu chuyện về Lê Văn Hoàng, khi được kể bằng ngôn ngữ phù hợp với lứa tuổi, có thể trở thành một bài học về lòng biết ơn. Với học sinh lớn hơn, câu chuyện có thể mở rộng thành bài học về trách nhiệm công dân, ý chí vượt khó và giá trị của hòa bình.
Tôi cũng muốn gửi một lời cảm ơn đến chính những con người đã lưu giữ danh sách này. Một mã hồ sơ như 00070/AG-048, một dòng họ tên, một cấp hàm, một năm sinh hay một địa danh tưởng như khô khan lại có thể trở thành điểm khởi đầu cho việc phục dựng ký ức. Công việc lưu trữ đôi khi rất âm thầm, nhưng có giá trị lâu dài. Nhờ có những dòng thông tin như vậy, thế hệ hôm nay mới biết tìm về những con người từng sống, từng làm nhiệm vụ và từng đóng góp. Trong thời đại mà thông tin thay đổi rất nhanh, việc giữ lại tư liệu gốc càng quan trọng. Nó giúp chúng ta phân biệt giữa sự thật lịch sử và những câu chuyện được kể lại theo trí nhớ hoặc cảm xúc.
Đối với tôi, Lê Văn Hoàng vì thế không chỉ là một cái tên trong một bảng danh sách. Đó là một lời nhắc nhở về một thế hệ. Một thế hệ có thể đã đi qua những năm tháng khác với chúng ta, nhưng để lại cho chúng ta những bài học về trách nhiệm, kỷ luật và sự kiên trì. Chúng ta không cần tô đậm quá mức những gì chưa được kiểm chứng để làm cho câu chuyện trở nên xúc động. Chính sự giản dị của một con người, một năm sinh, một cấp hàm và một dấu mốc nhiệm vụ cũng đủ để đặt ra câu hỏi: chúng ta đang làm gì với sự bình yên mà mình đang có?
Là một giáo viên mầm non, tôi tự nhắc mình rằng bài học biết ơn phải được bắt đầu từ những điều rất nhỏ. Tôi sẽ dạy trẻ nói 'con cảm ơn', biết chào hỏi, biết yêu thương, biết chia sẻ và biết giữ gìn những gì thuộc về cộng đồng. Tôi sẽ cùng đồng nghiệp tổ chức những hoạt động phù hợp để trẻ làm quen với hình ảnh người lính, lá cờ, quê hương và những ngày kỷ niệm. Khi có dịp, tôi muốn đưa trẻ đến những nơi ghi dấu lịch sử của địa phương, cho trẻ nghe lời kể của các cô chú, ông bà từng trải qua những năm tháng khó khăn. Đó là cách để lịch sử đi vào tâm hồn trẻ bằng sự gần gũi thay vì chỉ bằng những con số.
Và nếu phải nói một câu với Lê Văn Hoàng, tôi muốn nói: cảm ơn vì những năm tháng đã được đặt trong trách nhiệm của người lính. Tư liệu hiện có chưa cho phép tôi kể thay ông/bà những trận đánh, những gian khổ hay những kỷ niệm riêng tư. Tôi chọn cách thành thật hơn: trân trọng những gì đã được ghi nhận và để dành phần còn thiếu cho lời kể của chính nhân vật, gia đình và đồng đội. Bởi sự tri ân đẹp nhất là sự tri ân có ký ức, có sự thật và có lòng tôn trọng. Mong rằng tên tuổi Lê Văn Hoàng, gắn với quê hương Hòa Hiệp, sẽ tiếp tục được nhắc đến không phải chỉ trong một danh sách, mà trong những câu chuyện giáo dục về trách nhiệm và lòng biết ơn.
Khép lại câu chuyện, tôi nghĩ về những đứa trẻ đang lớn lên trong một đất nước hòa bình. Các em sẽ có những ước mơ rất khác: trở thành bác sĩ, kỹ sư, cô giáo, chiến sĩ, nghệ sĩ hoặc bất kỳ nghề nghiệp nào các em yêu thích. Điều quan trọng là các em hiểu rằng mọi ước mơ đều cần được xây dựng trên nền tảng của lòng biết ơn và trách nhiệm. Từ câu chuyện của Lê Văn Hoàng, tôi muốn nhắn gửi thế hệ trẻ rằng hãy học tập nghiêm túc, làm việc tử tế, sống đoàn kết và đừng quên những người đã đi trước. Khi chúng ta biết trân trọng quá khứ, chúng ta sẽ biết cách giữ gìn hiện tại và xây dựng tương lai. Đó cũng là cách một người giáo viên hôm nay bày tỏ lòng biết ơn đối với những người lính của quê hương – bằng việc gieo vào thế hệ nhỏ tuổi những hạt mầm của nhân ái, trách nhiệm và tình yêu đất nước.
