Di tích Giàn Gừa

Trong vùng sông nước miền Tây – nét đặc trưng của đồng bằng sông Cửu Long – không chỉ có những con kênh, rạch lặng lẽ mà còn tồn tại những di tích thiên nhiên gắn liền với lịch sử, văn hóa và tâm linh của người dân địa phương. Di tích Giàn Gừa (ở ấp Nhơn Khánh, xã Nhơn Nghĩa, huyện Phong Điền, TP Cần Thơ) là một trong những địa danh như thế.

Với hệ thống cây gừa cổ thụ đan xen nhánh rễ như một mạng lưới khổng lồ, cùng truyền thuyết tâm linh và vai trò lịch sử quan trọng trong thời kháng chiến, Giàn Gừa không chỉ có giá trị thiên nhiên mà còn mang dấu ấn sâu đậm trong quá khứ và đời sống văn hóa cộng đồng. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích này là cần thiết, vừa để tri ân lịch sử, vừa gìn giữ thiên nhiên độc đáo của vùng đất Nam Bộ. Trước hết, Giàn Gừa là một hiện tượng sinh thái rất đặc biệt: cây gừa (còn gọi là cây si nhỏ, họ dâu tằm) phát triển theo cách “giàn” do những nhánh, rễ của nó đan xen, rủ xuống đất, tiếp tục bám đất rồi mọc thành cây con. Diện tích tán gừa rất rộng: theo nhiều nguồn, Giàn Gừa chiếm khoảng 2.700 m², thậm chí có nơi ghi tán lá lên tới 4.000 m². Thân cây cao trung bình khoảng 12 m. Tuổi của Giàn Gừa cũng rất lâu: theo VTV, nó hơn 160 năm tuổi. Một số báo còn nói Giàn Gừa hơn 200 năm. Sự phát triển bền bỉ và phức tạp của hệ thống giàn gừa tạo nên một môi trường sinh thái đặc trưng, có giá trị về mặt khoa học – bảo tồn thực vật – cũng như về mặt cảnh quan. Tán cây rộng, bóng mát, không khí trong lành khiến Giàn Gừa trở thành điểm đến du lịch sinh thái hấp dẫn. Giàn Gừa không chỉ là một di tích thiên nhiên mà còn là di tích lịch sử cách mạng. Trong thời kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, khu giàn gừa được sử dụng như căn cứ cách mạng. Cụ thể, theo trang thông tin di tích lịch sử Cần Thơ, Chi bộ xã Nhơn Nghĩa đã dùng Giàn Gừa làm nơi hội họp, triển khai các nghị quyết cách mạng. Ngoài ra, khu này còn là nơi huấn luyện đội “biệt động mật”, nơi cất giấu vũ khí, đạn dược để phục vụ cho các chiến dịch cách mạng. Theo VOV, từ năm 1961 đến 1965, Giàn Gừa là điểm huấn luyện quan trọng cho lực lượng cách mạng chuẩn bị cho Tổng công kích Tết Mậu Thân 1968. Những vết tích chiến tranh còn hiện hữu tại các cành cây gừa – có những vết loang lổ bom đạn – như minh chứng cho sự tham gia sâu sát của di tích này trong lịch sử chiến đấu. Giàn Gừa cũng gắn bó với các anh hùng, liệt sĩ và quá khứ khẩn hoang: theo truyền thuyết địa phương, vùng đất Nhơn Nghĩa khi khai khẩn có nhiều khó khăn, giàn gừa xuất hiện như một biểu tượng sinh tồn, thiên nhiên cùng người dân vượt khó. Giàn Gừa còn là nơi tín ngưỡng gắn liền với Miếu Bà Thượng Động Cố Hỷ, một vị nữ thần được dân làng địa phương tôn thờ. Hằng năm, ngày 28/2 âm lịch là ngày lễ vía Bà, người dân địa phương và du khách thường đến dâng hương, cúng bái, cầu mưa thuận gió hòa và bình an. Lễ hội Giàn Gừa không chỉ mang giá trị tôn giáo mà còn là dịp giao lưu văn hóa: có múa bóng rỗi, đờn ca tài tử, rất nhiều người tham gia để tưởng nhớ lịch sử và cội nguồn. Ngoài ra, trong khu di tích còn có nơi thờ Bác Hồ và thờ 12 cô gái hy sinh ở ngã ba Đồng Lộc, xây dựng để tri ân liệt sĩ, thể hiện tinh thần nhớ ơn quá khứ, giữ gìn giá trị cách mạng. Việc bảo tồn Giàn Gừa vừa mang tính bảo tồn thiên nhiên, vừa mang tính bảo tồn lịch sử – văn hóa, nên đòi hỏi sự cân bằng tinh tế. Do ảnh hưởng chiến tranh, diện tích giàn gừa đã bị thu hẹp so với trước; môi trường và khí hậu cũng ảnh hưởng đến sự phát triển cây. Quản lý di tích có vấn đề: có thông tin về tranh chấp quản lý giữa ban quản lý di tích và dòng họ Nguyễn, dẫn đến việc cổng di tích từng bị khóa. Tuy nhiên, giá trị to lớn của nó – vừa là điểm đến du lịch, vừa là nơi giáo dục truyền thống cách mạng – khiến việc đầu tư bảo tồn, phát triển di tích là rất cần thiết. Việc giữ gìn giàn gừa cổ thụ, bảo vệ hệ sinh thái, đồng thời phát triển du lịch bền vững, tổ chức lễ hội truyền thống và giáo dục lịch sử cho thế hệ trẻ là con đường đúng đắn để phát huy giá trị di tích này.

Từ phân tích trên, có thể khẳng định rằng Di tích Giàn Gừa ở Phong Điền, Cần Thơ, không chỉ là một công trình thiên nhiên kỳ vĩ mà còn là biểu tượng lịch sử và văn hóa sâu sắc. Với hệ thống cây gừa cổ thụ khổng lồ, đan xen như một mạng lưới sống, nó mang giá trị sinh thái độc đáo; với vai trò là căn cứ cách mạng trong kháng chiến, nó biểu thị tinh thần kiên cường, lòng yêu nước của người dân Nam Bộ; còn về mặt văn hóa – tâm linh, Giàn Gừa là nơi gắn với truyền thuyết, niềm tin dân gian và lễ hội truyền thống. Việc bảo tồn di tích này không chỉ là trách nhiệm với quá khứ mà còn là đầu tư cho tương lai: cho thế hệ trẻ hiểu hơn về lịch sử, yêu thiên nhiên, trân trọng truyền thống; đồng thời phát triển du lịch xanh, bền vững cho địa phương. Giàn Gừa chính là minh chứng sống cho sự hòa quyện giữa thiên nhiên và lịch sử, giữa niềm tin và chiến đấu, giữa quá khứ và hiện nay — và vì thế, xứng đáng được gìn giữ, trân trọng và phát huy