ĐINH THỊ VÂN – NGƯỜI PHỤ NỮ SỐNG MỘT CUỘC ĐỜI KHÔNG ĐỂ LẠI DẤU VẾT

ĐINH THỊ VÂN – NGƯỜI PHỤ NỮ SỐNG MỘT CUỘC ĐỜI KHÔNG ĐỂ LẠI DẤU VẾT

Trong chiến tranh, có những người được lịch sử nhớ đến bởi tiếng súng, những trận đánh và những chiến công hiện hữu trên chiến trường. Nhưng cũng có những con người gần như không xuất hiện trên mặt báo, không đứng giữa đội hình chiến thắng và thậm chí phải sống bằng một thân phận khác với chính mình. Đinh Thị Vân là một trong số đó. Sinh năm 1916 tại Xuân Trường, Nam Định, tên thật của bà là Đinh Thị Mậu. Xuất thân trong một gia đình có truyền thống yêu nước, bà tham gia hoạt động cách mạng từ thời kỳ kháng chiến chống Pháp, từng làm công tác giao liên, bảo vệ và che giấu cán bộ, rồi dần được giao những nhiệm vụ đặc biệt. Năm 1954, bà được điều về công tác tại Cục Nghiên cứu, Bộ Tổng Tham mưu và bắt đầu bước vào một chặng đường hoạt động bí mật kéo dài nhiều năm.

Năm 1955, Đinh Thị Vân được phân công vào miền Nam xây dựng cơ sở tình báo. Điều đặc biệt là bà không được đào tạo bài bản về nghiệp vụ điệp viên trước khi nhận nhiệm vụ. Thay vào đó, bà phải tự thích nghi với hoàn cảnh, tìm một vị trí hợp pháp để tồn tại, từng bước làm quen với môi trường mới và xây dựng những mối quan hệ có thể cung cấp thông tin. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận rằng mạng lưới do bà xây dựng đã cung cấp nhiều thông tin quan trọng, trong đó có những dữ liệu về hệ thống phòng thủ ở phía Nam vĩ tuyến 17.

Công việc ấy không giống một trận đánh thông thường. Một người lính ngoài chiến trường có thể nhìn thấy đối phương trước mặt; còn người hoạt động tình báo phải sống giữa những con người mà mình không thể để họ biết mình thực sự là ai. Mỗi cuộc gặp, mỗi lời nói, mỗi mối quan hệ đều cần được cân nhắc. Đinh Thị Vân đã từng bước xây dựng mạng lưới cơ sở ngay trong lòng Sài Gòn. Theo Báo Quân đội nhân dân, bà đã vận động được những người trong hàng ngũ đối phương cung cấp thông tin, tài liệu và duy trì mạng lưới hoạt động trong nhiều năm mà đối phương không phát hiện được toàn bộ hệ thống.

Đằng sau công việc ấy còn có một câu chuyện rất riêng. Khi nhận nhiệm vụ hoạt động bí mật, hoàn cảnh gia đình của Đinh Thị Vân không hề thuận lợi: mẹ già yếu, chồng đau ốm. Để có thể thực hiện nhiệm vụ, bà đã đề nghị tổ chức cho phép mình sắp xếp một cuộc hôn nhân khác cho chồng nhằm tạo điều kiện để ông có người chăm sóc và bản thân bà có thể tiếp tục hoạt động. Đây là một quyết định đặc biệt trong hoàn cảnh chiến tranh, cho thấy cái giá riêng tư mà một người hoạt động bí mật có thể phải chấp nhận.

Tháng 8/1959, khi đang hoạt động tại Sài Gòn, Đinh Thị Vân bị bắt sau khi một người phản bội chỉ điểm. Bà bị đưa đi thẩm vấn và chịu nhiều hình thức tra tấn. Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, dù bị đánh đập và tra khảo trong thời gian dài, bà không tiết lộ thông tin về đồng đội và cơ sở. Sau đó, bà tìm cách thoát khỏi sự kiểm soát của đối phương với sự giúp đỡ của quần chúng, liên lạc trở lại với tổ chức và tiếp tục hoạt động.

Nhưng điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện của Đinh Thị Vân có lẽ không nằm ở những lần bị bắt hay những cuộc tra khảo. Nó nằm ở sự kiên nhẫn. Một mạng lưới tình báo không thể được xây dựng trong một ngày. Nó cần thời gian để một người xa lạ trở thành người quen, người quen trở thành người tin cậy, và từ sự tin cậy ấy mới hình thành những nguồn tin có giá trị. Chính vì vậy, công việc của bà đòi hỏi một dạng bản lĩnh rất khác: không được nóng vội, không được để cảm xúc làm lộ thân phận và phải chấp nhận rằng phần lớn kết quả của mình có thể không bao giờ được nhìn thấy công khai.

Trong Tết Mậu Thân năm 1968, Đinh Thị Vân, với bí danh Sáu Vân, là một trong những tổ trưởng điệp báo thuộc Cụm A26 hoạt động tại nội thành Sài Gòn. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại rằng trong những ngày chuẩn bị cho Tết Mậu Thân, cụm trưởng Ba Minh đã giao nhiệm vụ cho Sáu Vân cùng một số tổ trưởng điệp báo khác; các cơ sở do mạng lưới này xây dựng và duy trì tiếp tục cung cấp thông tin phục vụ hoạt động của lực lượng cách mạng.

Ngày 25/8/1970, Đinh Thị Vân được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và là người đầu tiên của ngành tình báo quốc phòng được phong tặng danh hiệu này. Tư liệu của Báo Quân đội nhân dân cho biết đến khi bà rút khỏi Sài Gòn, đối phương vẫn không biết được đầy đủ về mạng lưới tình báo mà bà đã xây dựng.

Đinh Thị Vân qua đời năm 1995. Khi nhìn lại cuộc đời bà, người ta có thể nhớ đến những bí danh, những căn nhà hoạt động bí mật, những mạng lưới cơ sở và những tài liệu đã được chuyển đi. Nhưng có một điều đặc biệt hơn: một cuộc đời càng quan trọng lại càng phải sống như thể mình không hề tồn tại. Người tình báo không thể mong muốn được nhận ra; thành công của họ đôi khi chính là việc không để đối phương biết mình đã ở đó.

Vì thế, nếu những người lính ngoài mặt trận để lại dấu chân trên chiến trường thì những người như Đinh Thị Vân lại để lại dấu chân trong ký ức của rất ít người. Họ làm việc trong im lặng, chờ đợi trong im lặng và hoàn thành nhiệm vụ cũng trong im lặng. Đến khi lịch sử mở lại những trang cũ, người ta mới nhận ra rằng phía sau những biến động lớn của chiến tranh còn có những con người đã dành nhiều năm sống giữa hai thế giới: một thân phận bình thường trước mắt mọi người, và một nhiệm vụ đặc biệt được giữ kín trong lòng. Đinh Thị Vân là một câu chuyện như thế — một người phụ nữ không cần được nhìn thấy để tạo nên dấu ấn trong lịch sử.