Đoàn Ngọc Sơn

Nhìn những chiếc lược, cây dao nhỏ, điếu thuốc, gạt tàn thuốc lá, dao cạo râu, dụng cụ xâu dép... chẳng ai nghĩ tất cả những vật dụng này đều được làm từ những thứ vũ khí giết người của quân địch.

Chỉ vào chiếc album được bằng mảnh vỏ thiếc, anh Võ Trung Đức – hướng dẫn viên tại triển lãm cho biết: “Đúng ngày 19/5/1972, khi máy bay Mỹ đang oanh tặc tại bầu trời Hà Tĩnh, trận địa phòng không chúng ta sẵn sàng lập công chào mừng ngày sinh Bác Hồ. Trung đoàn 223 đã lập thành tích bắn rơi 2 chiếc may bay A7B tại khu vực cầu Cày (huyện Thạch Hà) và địa phận xã Thạch Quý (Tp Hà Tĩnh). Để kỷ niệm chiến thắng này, trung đoàn đã làm 1 chiếc album tặng cho tỉnh ủy và nhân dân Hà Tĩnh nhân dịp đầu xuân 1973”.

Đối diện với cuốn album, một phần mảnh vỡ của máy bay cũng được trung bày tại đây như một minh chứng cho chiến công oanh liệt của quân và nhân dân ta.

Những vật dụng này cũng phản ảnh một phần đời sống rất khó khăn của những người lính Việt Nam trong chiến trường. Thiếu thốn đủ bề nhưng họ cũng là người thợ vô cùng sáng tạo, tài hoa, biến những phế phẩm thành những đồ vật tiện dụng hàng ngày.

Trong hàng trăm kỷ vật tại đây, có những kỷ vật “vật còn người còn” nhưng có những kỷ vật thay các anh kể lại câu chuyện cuộc đời mình.

Chiếc áo của anh hùng LLVT Phan Như Cẩn (huyện Can Lộc, Hà Tĩnh) được bạn bè gửi lại cho gia đình sau khi ông hy sinh. Ông là người lái máy bay đầu tiên của Đoàn bay 919, tham gia chiến đấu từ những năm 1950 tại chiến trường Lào. Năm 1968, ông hy sinh trên đường trở về sau khi hoàn thành nhiệm vụ tại nước bạn.

Hay là câu chuyện từ một lá thư thiêng của chàng thanh niên trẻ Nguyễn Quang Trí (trú quán tại Thị trấn Đức Thọ) gửi gia đình 10 ngày trước lúc anh hy sinh.

Những trang giấy đã hoen ố ấy là những dòng tâm sự đẫm nước mắt nhưng rất bi tráng. Trong thư, anh viết: …“Con đã cứng rắn chống chọi với quân thù nhưng con chưa trả công nuôi nấng của cậu mẹ (bố mẹ - PV) được thì phải xa cậu mẹ các em lên đường làm công tác lịch sử nhất của dân tộc Việt Nam và cũng là vinh dự nhất của lứa tuổi thanh xuân của chúng con. Dù có đổ máu hoặc phải hy sinh đi chăng nữa vẫn cam lòng để nhân dân ta được sống tự do, độc lập chứ không để làm nô lệ cho giặc Mỹ”...

Mùa thu năm 1968, tại chiến trường Cam Lộ (tỉnh Quảng Trị) chàng thanh niên Nguyễn Quang Trí đã mãi mãi ra đi. Gần 50 năm kể từ ngày anh hy sinh, gia đình vẫn chưa tìm được hài cốt của ảnh để đưa về đất mẹ.

Tâm thư của liệt sỹ Nguyễn Quang Trí cũng là lý tưởng của hàng triệu thế hệ thanh niên thời ấy. Trong hàng ngàn bức quyết tâm thư, có cả những bức được các anh, các chị viết bằng chính dòng máu đỏ của mình.

Chen lẫn trong những bức thư từ chiến trường, có những bức thư có mối lương duyên kỳ lạ. 2 bức thư được đặt cạnh nhau tại triển lãm cùng viết gửi một người con gái tên Thư. Bức thư thứ nhất là của nhà thơ Phạm Tiến Duật viết gửi Thư nhân dịp đầu Xuân. Trong bức thư nhà thơ động viên cô Thư và cầu chúc cho cô và người bạn mình sẽ sớm nên duyên vợ chồng. Bức thư thứ 2 là của người lính Lê Đình Hy (xã Thạch Mỹ, huyện Thạch Hà) – bạn của nhà thơ Phạm Tiến Duật gửi cho cô Thư khi hai người đã nên duyên vợ chồng.

Như vậy niềm mong mỏi và lời chúc của nhà thơ Phạm Tiến Duật đã thành sự thật chỉ sau đó ít năm.