ĐỒNG CHÍ NGUYỄN LAM (1921 – 1990) – BÍ THƯ THỨ NHẤT ĐẦU TIÊN CỦA TRUNG ƯƠNG ĐOÀN THANH NIÊN CỨU QUỐC VIỆT NAM, BÍ THƯ THÀNH ỦY HÀ NỘI VÀ PHÓ THỦ TƯỚNG CHÍNH PHỦ
Đồng chí Nguyễn Lam (tên khai sinh là Lê Gia Lương) là một nhà hoạt động chính trị – xã hội lỗi lạc, nhà lãnh đạo tiền bối xuất sắc của Đảng Cộng sản Việt Nam. Ông là người thủ lĩnh thanh niên đầu tiên đặt nền móng xây dựng phong trào Đoàn Thanh niên Cứu quốc (nay là Đoàn TNCS Hồ Chí Minh), gắn bó sâu sắc với Thủ đô Hà Nội qua nhiều nhiệm kỳ trên cương vị Bí thư Thành ủy trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ khốc liệt, đồng thời là một chuyên gia kinh tế – kế hoạch dày dạn kinh nghiệm trên cương vị Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ kiêm Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước.
XUẤT THÂN, SỚM GIÁC NGỘ VÀ RÈN ĐÚC BẢN LĨNH CÁCH MẠNG
Nguyễn Lam sinh ngày 31/12/1921 tại làng Đại Cầu, xã Tiên Tân, phủ Lý Nhân (nay thuộc thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam) trong một gia đình nhà nho giàu lòng yêu nước:
Giác ngộ cách mạng thuở thiếu thời:
Năm 1937, khi mới 16 tuổi, ông đã tích cực tham gia phong trào Thanh niên Dân chủ Đông Dương tại quê nhà và Nam Định. Nhờ sự năng nổ và nhiệt huyết, năm 1940 (khi mới 19 tuổi), ông vinh dự được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.
Tù đày và vượt ngục Hỏa Lò (1941 – 1945):
Năm 1941, ông bị thực dân Pháp bắt giam, kết án tù khổ sai và đày qua các nhà tù Phủ Lý, Hỏa Lò (Hà Nội). Trong ngục tối, ông kiên định giữ vững khí tiết người cộng sản, biến xà lim thành trường học lý luận.
Tháng 3/1945, nhân dịp Nhật đảo chính Pháp, đồng chí Nguyễn Lam cùng nhiều cán bộ lãnh đạo cốt cán đã tổ chức cuộc vượt ngục Hỏa Lò lịch sử thành công, nhanh chóng tỏa về các địa phương khôi phục phong trào và củng cố lực lượng chuẩn bị Tổng khởi nghĩa.
Lãnh đạo giành chính quyền:
Mùa thu năm 1945, ông được phân công phụ trách phong trào Việt Minh tại tỉnh Phúc Yên và sau đó là Thường vụ Tỉnh ủy, trực tiếp lãnh đạo quần chúng khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi trong Cách mạng Tháng Tám.
NGƯỜI THỦ LĨNH ĐẦU TIÊN CỦA ĐOÀN THANH NIÊN CỨU QUỐC (1946 – 1962)
Được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng tin tưởng giao trọng trách với phong trào tuổi trẻ, đồng chí Nguyễn Lam là người gắn bó trọn vẹn với sự nghiệp xây dựng tổ chức thanh niên tiền phong:
Bí thư thứ nhất đầu tiên của Trung ương Đoàn:
Từ năm 1946, ông được cử làm Bí thư Đoàn Thanh niên Cứu quốc Việt Nam.
Tại Đại hội toàn quốc lần thứ nhất Đoàn Thanh niên Cứu quốc Việt Nam (tháng 2/1950) và Đại hội lần thứ hai (năm 1956, khi tổ chức đổi tên thành Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam), ông liên tục được tín nhiệm bầu giữ chức Bí thư thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đoàn (cho đến năm 1962).
Phát động các phong trào tuổi trẻ lịch sử:
Dưới sự chỉ đạo của ông, các thế hệ thanh niên đã trở thành lực lượng xung kích hùng hậu: từ phong trào tòng quân giết giặc trong kháng chiến chống Pháp đến phong trào thi đua lao động, khôi phục kinh tế, thanh niên xung phong xây dựng miền Bắc xã hội chủ nghĩa sau năm 1954.
NGƯỜI ĐỨNG ĐẦU ĐẢNG BỘ THỦ ĐÔ TRONG NHỮNG NĂM THÁNG LỬA ĐẠN
Đồng chí Nguyễn Lam có thời gian dài gắn bó sâu sắc với Đảng bộ và nhân dân Thủ đô Hà Nội qua nhiều nhiệm kỳ giữ trọng trách cao nhất:
Bí thư Thành ủy Hà Nội kiêm Chủ tịch Ủy ban Hành chính:
Ông lần lượt đảm nhận các trọng trách: Bí thư Thành ủy Hà Nội (giai đoạn 1950; 1953 – 1954; 1968 – 1974), Chủ tịch Ủy ban Hành chính thành phố Hà Nội (1953 – 1954).
Kiên cường trong chiến tranh phá hoại:
Đặc biệt trong giai đoạn 1968 – 1974, trên cương vị Bí thư Thành ủy Hà Nội, ông đã lãnh đạo Thủ đô vượt qua những thử thách cam go nhất của cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân của đế quốc Mỹ:
Trực tiếp chỉ đạo công tác sơ tán hàng chục vạn đồng bào và cơ sở sản xuất khỏi nội thành an toàn.
Lãnh đạo quân dân Thủ đô vừa kiên cường bám máy, bám lò duy trì sản xuất, vừa phối hợp với các lực lượng phòng không lập nên kỳ tích đập tan chiến dịch tập kích chiến lược đường không bằng máy bay B-52 của Mỹ trong 12 ngày đêm lịch sử cuối năm 1972 ("Điện Biên Phủ trên không").
NHÀ LÃNH ĐẠO KINH TẾ – KẾ HOẠCH CỦA CHÍNH PHỦ
Với tư duy bao quát, phong cách làm việc khoa học và sâu sát thực tiễn, đồng chí Nguyễn Lam được Đảng và Nhà nước giao phó nhiều cương vị trọng yếu trong điều hành nền kinh tế quốc gia:
Phó Chủ nhiệm rồi Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước:
Năm 1969 – 1973, ông là Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước. Đến năm 1980 – 1982, ông giữ chức Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước (nay là Bộ Kế hoạch và Đầu tư).
Phó Thủ tướng Chính phủ (1980 – 1982):
Được Quốc hội bầu làm Phó Thủ tướng Chính phủ (sau là Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng), ông trực tiếp tham gia chỉ đạo việc cân đối các kế hoạch kinh tế vĩ mô, giải quyết khủng hoảng lương thực, năng lượng trong giai đoạn đất nước bước ra khỏi chiến tranh và bị bao vây cấm vận gay gắt.
Trưởng ban Kinh tế Trung ương (1982 – 1986):
Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V của Đảng (1982), ông được bầu vào Bí thư Trung ương Đảng, phân công giữ chức Trưởng ban Kinh tế Trung ương. Trong giai đoạn bản lề chuẩn bị cho công cuộc Đổi mới, ông cùng các chuyên gia kinh tế đã tích cực nghiên cứu, tổng kết thực tiễn, đề xuất tháo gỡ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, mở đường cho những đột phá về tư duy kinh tế của Đại hội VI (1986).
SỰ TRI ÂN VÀ VINH DANH LỊCH SỬ
Đồng chí Nguyễn Lam trút hơi thở cuối cùng vào ngày 14/7/1990 tại Hà Nội, hưởng thọ 69 tuổi.
Phần thưởng cao quý:
Ghi nhận những cống hiến to lớn đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng tổ chức Đoàn và phát triển kinh tế đất nước, Đảng và Nhà nước đã trao tặng ông:
Huân chương Sao Vàng (truy tặng năm 2007)
Huân chương Hồ Chí Minh
Huân chương Kháng chiến hạng Nhất cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.
Khắc ghi muôn đời:
Tên của Nguyễn Lam được trân trọng đặt cho các tuyến phố khang trang tại quận Long Biên (thủ đô Hà Nội) và thành phố Phủ Lý (tỉnh Hà Nam), khắc ghi tấm gương người lãnh đạo tận tụy, khiêm nhường, cả đời cống hiến cho cách mạng và tuổi trẻ nước nhà.
