Đồng chí Võ Nguyên Giáp tiếp nhận đầu hàng của quân Pháp ở Ngân Sơn

Như rắn mất đầu, bọn thực dân Pháp và tay sai ở Ngân Sơn hoang mang sợ hãi. Quân Pháp vội vàng rút khỏi một số đồn, bốt ở Ngân Sơn, chúng để lại lực lượng lính khố xanh đóng ở đồn Ngân Sơn do tên đồn trưởng Đờ-Đông chỉ huy. Chính quyền tay sai từ huyện xuống đến xã hầu như tê liệt hoàn toàn. Trong khi chính quyền Pháp hoang mang tan rã thì quân Nhật vẫn chưa kịp đến Ngân Sơn. Cách mạng đứng trước một tình thế vô cùng thuận lợi, thời cơ vũ trang khởi nghĩa của Nhân dân Ngân Sơn đã đến. Các đơn vị Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đã phân phối lực lượng tiến về các địa phương ở Cao Bằng và Bắc Kạn để phát động quần chúng nổi dậy.

Ngày 20 tháng 3 năm 1945, một đơn vị Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy tiến vào địa phận xã Thượng Ân. Sáng ngày 21 tháng 3 năm 1945 một cuộc mít tinh lớn đã được tổ chức tại đây nhằm biểu dương lực lượng phát động quần chúng nổi dậy. Trước đó, đêm 20 tháng 3 năm 1945, đồng chí Văn (tức đồng chí Võ Nguyên Giáp) viết tối hậu thư thứ ba cho Đồn trưởng Ngân Sơn, Đờ-Đông với những lời lẽ đanh thép hơn: “Ngày mai yêu cầu ngài đồn trưởng đưa toàn bộ quân lính đến nhà Lý trưởng xã Cốc Đán gặp đại diện Việt Minh, lần này mà ngài đồn trưởng còn chần chừ buộc Việt Minh phải hạ đồn”, giao cho đồng chí Đào Văn Bích cán bộ bí mật, trực tiếp mang thư đi từ 5 giờ sáng ngày 21 tháng 3, khoảng 9 giờ đến đồn Ngân Sơn, đưa thư cho Đờ-Đông, Đồn trưởng Pháp xem xong ra lệnh thổi kèn tập hợp quân lính lên đường cùng đồng chí Đào Văn Bích vào xã Cốc Đán, đi cùng có cả tên chủ mỏ A.Ra-sa-ri-ô và mụ đầm vợ hắn.

Buổi chiều, chúng đến làng Hoàng Phài được quân Việt Minh chìa tay bắt, được Nhân dân cho ăn uống tử tế, coi họ là người bạn mới đến cùng ta đánh phát xít Nhật, thực chất là đến để đầu hàng.

Cuộc mít tinh khá đông, tổ chức ở Cốc Phát sau làng Hoàng Phài, thành phần tham dự có đủ các giới, nhiều người không kịp báo, chỉ nghe tin cũng đến xem Tây đầu hàng nên từ người già đến trẻ nhỏ đều đến dự.

Khi trời gần tối, đồng chí Văn đang ngồi tiếp chuyện Đờ-Đông cùng hai chủ mỏ và một số đồng chí trong Ban Việt Minh hai xã Minh Khai và Gia Tự, tất cả đang ngồi quanh dãy bàn ghế ngoài sân nhà ông Giáo và ông Đồng Phúc Chưởng. Đồng chí Đồng Quang Tuân là một cán bộ cốt cán của địa phương giơ tay chào đồng chí Văn cùng tất cả mọi người ngồi đó rồi phát biểu bằng tiếng Tày như sau:

“Kính thưa đồng chí Văn, đại diện Tổng bộ Việt Minh!

Thưa toàn thể các quý vị!

Thay mặt cho toàn thể hội viên và quần chúng cách mạng xã Cốc Đán. Tôi xin được kính chào vị đại diện Thượng cấp – Đồng chí Văn kính mến, cùng các vị tân chiến hữu đã đến cùng chúng tôi cộng tác kháng Nhật. Cách đây một tuần lễ chúng ta còn là kẻ thù của nhau. Thời thế chuyển biến chung trên toàn thể thế giới và sự phát triển cao trào của cuộc cách mạng dân tộc giải phóng của Việt Nam, đã tạo ra điều kiện thuận lợi và tất yếu, chúng ta được gặp nhau hôm nay, được coi nhau là bạn, để cùng đứng trong hàng ngũ đồng minh tiêu diệt phát xít Nhật Bản! Nhân dân chúng tôi lâu nay đã một lòng tin tưởng và ủng hộ đoàn thể Việt Minh, đoàn kế chống xâm lược, để giành độc lập đất nước và tự do dân tộc... Chúng tôi tin và mong rằng, các bạn đã có lòng cộng tác, hãy vững tin con đường mà các bạn đã chọn. Xin chúc sức khỏe vị đại diện Thượng cấp cùng các vị để ngày mai chúng ta cùng lên đường giành thắng lợi”.

Nói xong đồng chí giơ tay chào và lui ra hai bước, Đờ-Đông liền đứng dậy đến bắt tay đồng chí Đồng Quang Tuân, cúi đầu chào tỏ thái độ cảm ơn. Tiếp đó, đồng chí Văn dịch bài nói trên sang tiếng Pháp. Trong khi nghe, viên Tây Đồn cùng mụ đầm và hai chủ mỏ tỏ ra chăm chú, thỉnh thoảng gật đầu kèm theo nụ cười. Nghe xong phần dịch, Đờ-Đông đứng dậy bắt tay đồng chí Văn đáp lễ và cảm ơn tất cả cử tọa.

Tính đến ngày 21/3/1945, châu Ngân Sơn bao gồm 16 xã đã được hoàn toàn giải phóng, chính quyền cách mạng được thiết lập ở hầu hết các xã. Nhân dân các dân tộc Ngân Sơn tưng bừng chào đón ngày giải phóng quê hương.

Sự kiện này đã thể hiện sự chỉ huy, lãnh đạo tài tình, sáng suốt của đồng chí Võ Nguyên Giáp, đã buộc quân Pháp ở Ngân Sơn đầu hàng vô điều kiện, cũng nhân cơ hội này lực lượng cách mạng của ta đã tiễu trừ được bọn phản động, tay sai đầu sỏ chống phá cách mạng. Qua đó, thể hiện được sức mạnh của lực lượng Việt Minh và Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân./.

Bắt tên Chánh Mán phản động ở Nà Thôm

Ngày 21 tháng 3 năm 1945, bộ phận đi trước của Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân tiến vào Chợ Rã và đến ngày 23 tháng 3 năm 1945, châu lỵ Chợ Rã hoàn toàn được giải phóng. Ngày 24 tháng 3 năm 1945, trước đông đảo quần chúng dự mít tinh ở châu lỵ Chợ Rã, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã tuyên bố xóa bỏ chính quyền và ách áp bức bóc lột của thực dân, phong kiến toàn châu Chợ Rã. Ngày 30 tháng 3 năm 1945, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã quyết định thành lập Ủy ban nhân dân lâm thời châu Chợ Rã.

Sau khi thành lập chính quyền ở Chợ Rã. Vào thời điểm tháng 3 năm 1945, tại một số nơ địa phương vẫn còn nhiều đối tượng phản động, tay sai ở địa bàn vẫn ráo riết hoạt động chống phá chính quyền cách mạng. Trong đó nổi lê tại thôn Cốc Pái, xã Địa Linh, châu Chợ Rã, một bản người Dao ở triền núi Phja Bjoóc là tên Chánh Mán Hin (tên đầy đủ là Triệu Đức Hưng) dân tộc Dao Quế Lâm (thời Pháp thuộc, chúng duy trì hệ thống cai trị, cách tổ chức của riêng dân tộc Dao để nhằm thực thi chính sách “chia để trị”, theo đó, người Dao được phép có chức Động trưởng ở cơ sở (xã), chức Chánh Mán ở cấp tổng, chức Quản chiểu, Phó Quản chiều ở cấp châu).

Đầu năm 1944, lo sợ trước những thắng lợi của cuộc cách mạng, thực dân và tay sai tiến hành cuộc khủng bố lớn, tăng cường lùng sục và bắt, giết cán bộ cách mạng và Nhân dân. Tháng 1 năm 1944, Công sứ tỉnh Bắc Kạn đã ra lệnh dồn làng, bắt mỗi làng phải có từ 20 nhà trở lên, rào làng và tổ chức canh gác, thực chất là một trại giam trá hình, nhằm phong tỏa, cắt đứt việc Nhân dân tiếp tế cho cán bộ cách mạng.

Thực hiện chính sách trên, Chánh Mán Hin được giao cai quản một khu dân cư đồng bào Dao năm rải rác trên núi Phja Bjoóc, từ Píc Cáy, xã Mỹ Phương đến thông Cốc Pái, xã Địa Linh. Y lùa bắt bà con Nhân dân từ khắp các nơi dồn lên Lũng Luông, một thung lũng nhỏ xung quanh toàn là núi đá cao và vực sâu thuộc thôn Cốc Pái, gọi là khu dồn dân, bắt ở tập trung một chỗ gần 60 hộ, không cho ai được ra khỏi khu vực này. Ai không nghe lời thì bị đánh đập dã man. Ông Triệu Sào Chiến, sinh năm 1954 cung cấp: Bố ông là Triệu Hữu Trình (1919-1976) kể cho con cháu về những ngày tăm tối trên Lủng Luông: 60 hộ mỗi hộ làm một lán ở tạm, chỉ duy nhất Chánh Mán có nhà tử tế; cuộc sống không có cái ăn, cái mặc vì phải bỏ nhà về đây, không có chỗ làm nương rẫy, chăn nuôi, đời sống vô cùng khốn khổ.

Tháng 3 năm 1945, chính quyền cách mạng được thành lập ở Chợ Rã, nhưng Chánh Mán Hin vẫn tin tưởng, cho rằng thực dân Pháp sẽ đè bẹp cách mạng. Do đó, hắn vẫn duy trì khu dồn dân trên ở Lũng Luông. Những hành động phản cách mạng tàn ác của tên Chánh Mán Hin đã gây nên sự căm phẫn trong đồng bào và gây hậu quả bất lợi cho phong trào cách mạng ở địa phương. Do đó, yêu cầu bắt sống, xử lý tên Chánh Mán Hin được đặt ra. Trước tình hình trên, đồng chí Văn (Võ Nguyên Giáp) quyết định bắt để trừng trị tên Chánh Mán Hin tay sai gian ác.

Vào một buổi sáng tháng 3 năm 1945, đồng chí Văn đã chỉ huy dân quân du kích phối hợp cùng cán bộ Việt Minh từ 7-8 người, trong đó có đồng chí Triệu Nguyên Tài (sau này là Phó Chủ tịch Ủy ban hành chính huyện Chợ Rã) đến thôn Bản Váng, xã Địa Linh phối hợp với đội tự vệ vũ trang xã đã bí mật lập kế hoạch điều tên Chánh Mán Hin từ nơi ẩn nấu ở khu vực Lũng Luông xuống Nà Thôm, thôn Bản Váng để bắt sống hắn. Sau khi bàn bạc thống nhất kế hoạch, đồng chí Văn giao nhiệm vụ cho đồng chí Đặng Văn Tỉn, đội viên tự vệ võ trang (cũng là bạn học với tên Chánh Mán Hin từ nhỏ) lên Lũng Luông để nhử tên Chánh Mán Hin xuống Bản Váng. Còn lại, đồng chí Văn cùng một số cán bộ Việt Minh và một số anh em đội tự vệ mật phục ở khu vực Nà Thôm.

Ông Hoàng Văn Lan, sinh năm 1946 ở thôn Bản Váng cho biết: Bố ông là ông Hoàng Văn Lưu (1914-1989) cùng là người được xã phân công bảo vệ đồng chí Văn tham gia bắt tên Chánh Mán thường hay kể cho con cháu chuyện này. Theo đó, ông Đặng Văn Tỉn đã khôn khéo dụ được tên Chánh Mán Hin đi xuống Nà Thôm theo kế hoạch đã dự định, khi y đến gần nhà ông Dương Đăng Thảo, đồng chí Văn trực tiếp hỏi: “Đây có phải là Chánh Mán Hin không?”, tên Chánh Mán trả lời: “Đúng là tôi”. Lập tức đồng chí Văn liền hô to: “Trói nó lại”. Đội tự vệ và cán bộ Việt Minh đã phục sẵn ở đấy liền xông ra bắt tên Chánh Mán Hin trói vào cột trước cửa hiên nhà ông Dương Đăng Thảo. Sau đó đồng chí Văn yêu cầu báo tin cho bà con đến để nghe cán bộ Việt Minh phân tích tội trạng của tên Chánh Mán Hin, nhằm tuyên truyền, răn đe cho những kẻ còn có ý định làm tay sai cho giặc. Đến trưa, đồng chí Văn ra lệnh cho du kính giải tên Chánh Mán Hin lê thôn Cốc Pái đi khắp bản để tuyên truyền, vạch rõ tội trạng cho Nhân dân ở đây biết việc tên Chánh Mán Hin đi làm tay sai cho giặc Pháp là phản động cách mạng, hại dân, hại nước.

Nhờ có đồng chí Văn chỉ huy quân du kích cùng Ban Việt Minh lập mưu bắt sống tên Chánh Mán Hin, đồng bào Dao bị dồn ở Lũng Luông được trở về nhà sau bao ngày tăm tối, tiếp tục tiếp tế, nuôi cán bộ cách mạng. Sau vụ này, bọn phản động ở địa phương co lại. Cán bộ địa phương phấn khởi xốc lại phong trào đấu tranh cách mạng./.