Giáo sư Lâm Bình Tường - Người đặt nền móng cho ngành Bảo tàng học Việt Nam

Giáo sư Lâm Bình Tường (15/9/1924 – 7/1/2012) là một trong những người đặt nền móng cho ngành Bảo tàng học Việt Nam sau năm 1954. Ông sinh ra trong một gia đình viên chức nghèo, yêu nước; nguyên quán tại xã Hải An, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa, quê ngoại trú tại xã Bình Thạnh, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định. Ngày 25/8/1945, ông tham gia cách mạng và ngày 12/9/1947 được kết nạp vào Đảng. Từ tháng 8/1945 đến tháng 7/1954, ông hoạt động tại vùng Long Châu Hà thuộc miền Tây Nam Bộ trên nhiều cương vị khác nhau. Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông tập kết ra Bắc và công tác tại Bộ Tuyên truyền. Bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp đến vào năm 1959, khi ông được cử sang Liên Xô nghiên cứu về Bảo tàng học tại Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia M.I. Lô-mô-nô-xốp ở Mát-xcơ-va. Ông là người Việt Nam đầu tiên được đào tạo ở trình độ trên đại học về chuyên ngành Bảo tàng học tại một cơ sở đào tạo danh tiếng như vậy.

Bốn năm học tập tại Liên Xô đã giúp Lâm Bình Tường tiếp cận một cách hệ thống những lý luận, phương pháp và kinh nghiệm bảo tàng tiên tiến đương thời. Điều đáng quý là sau khi trở về nước, ông không giữ những kiến thức ấy cho riêng mình mà mang theo cả một khối lượng lớn tài liệu tiếng Nga, tiếng Pháp để phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy và đào tạo cán bộ. Từ tháng 7/1963 đến tháng 4/1975, ông giữ chức Trưởng phòng Bảo tàng, Cục Bảo tồn Bảo tàng, Bộ Văn hóa. Sau ngày 30/4/1975, ông được giao tiếp quản và phụ trách Bảo tàng Sài Gòn – Thảo Cầm Viên, nay là Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh. Từ tháng 10/1978 đến khi nghỉ hưu năm 1987, ông giữ cương vị Phó Vụ trưởng Vụ Bảo tồn Bảo tàng, Bộ Văn hóa. Trong suốt quá trình công tác, ông đặc biệt chú trọng nghiên cứu, giảng dạy và hướng dẫn nghiệp vụ. Ông tham gia xây dựng chương trình, giáo trình Bảo tàng học tại Khoa Lịch sử, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, trực tiếp giảng dạy và đào tạo nhiều thế hệ cán bộ cho ngành.

Một dấu ấn quan trọng khác trong sự nghiệp của Lâm Bình Tường là đóng góp vào quá trình xây dựng Bảo tàng Hồ Chí Minh từ những năm 1970. Với tư cách cố vấn chuyên môn, ông tham gia vào công tác đào tạo nghiệp vụ cho cán bộ, hướng dẫn việc bảo tồn Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch và nhiều công việc chuyên môn khác. Ông là người đặc biệt coi trọng nguyên tắc khoa học, làm việc nghiêm túc và cẩn trọng. Trong 88 năm cuộc đời, ông có tới 53 năm liên tục hoạt động trong lĩnh vực di sản văn hóa, đảm nhiệm nhiều vị trí nhưng công việc ông dành nhiều tâm huyết nhất vẫn là nghiên cứu, giảng dạy và truyền nghề. Đồng nghiệp từng ví ông như một “cuốn từ điển” về Bảo tàng học: cần tài liệu hay kiến thức gì, ông đều sẵn lòng chia sẻ. Nhiều tài liệu khoa học bằng tiếng Nga và tiếng Pháp trong thư viện cá nhân của ông sau này được đồng nghiệp mượn để dịch và sử dụng trong giảng dạy, nghiên cứu.

Điều làm nên vẻ đẹp riêng của Lâm Bình Tường không chỉ nằm ở sự nghiệp chuyên môn mà còn ở một đời sống rất giản dị và giàu tình cảm. Ông ít nói, lịch lãm, gọn gàng, ngăn nắp, đôi khi pha chút dí dỏm và đặc biệt thương yêu sinh viên, cán bộ trẻ. Dù sống một mình trong khu tập thể, ông thỉnh thoảng lại trích tiền lương để mời những người trẻ một bữa ăn. Ông còn có thói quen viết tài liệu bằng bút mực trên những tờ giấy trắng không dòng kẻ; chữ viết rõ ràng, đều tăm tắp, hầu như không có dấu vết tẩy xóa. Đặc biệt, ông thích lưu giữ những vật nhỏ bé gắn với ký ức của mình. Có người từng được ông cho xem cả bộ sưu tập những mảnh vải nhỏ được cắt giữ lại mỗi khi may quần áo mới, từ năm 1945 cho đến những năm sau này. Một chiếc cúc, miếng vải vá, cục tẩy hay vài tờ giấy trắng tưởng như chẳng có giá trị, qua cách ông gìn giữ, lại trở thành những mảnh ký ức của một đời người. Có lẽ chính thói quen ấy cũng phần nào phản ánh tình yêu sâu sắc của ông đối với việc lưu giữ những dấu tích của quá khứ – điều cốt lõi của nghề mà ông đã dành trọn đời để theo đuổi.

Sau khi nghỉ hưu năm 1987, Lâm Bình Tường vẫn tiếp tục làm cố vấn chuyên môn cho Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, không ngừng chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp và thế hệ trẻ. Ông qua đời ngày 7/1/2012 tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 88 tuổi; được trao tặng nhiều phần thưởng như Huân chương Kháng chiến hạng Hai, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước hạng Nhất và Huy hiệu Kháng chiến “Thành đồng Tổ quốc”. Nhưng có lẽ, với những người từng học tập và làm việc cùng ông, điều còn lại sâu sắc hơn cả những phần thưởng chính là hình ảnh một người thầy tận tụy, một nhà chuyên môn nghiêm cẩn và một con người sống khiêm nhường. Như lời tưởng nhớ của PGS.TS Đỗ Văn Trụ, ông là một “Nhà Bảo tàng học chân chính, tài ba, một nhân cách đáng kính trọng