Huỳnh Khương An – Người chiến sĩ cộng sản quốc tế
Huỳnh Khương An sinh ngày 7 tháng 4 năm 1912 tại Sài Gòn, trong một gia đình trí thức yêu nước. Ông là con út của nhà giáo Huỳnh Khương Ninh. Thuở nhỏ, Huỳnh Khương An học tại trường Chasseloup Laubat ở Sài Gòn, sau đó được gia đình gửi sang Pháp học tại trường Lycée du Parc ở Lyon. Cuối năm 1938, ông tốt nghiệp Đại học Toulouse và đến ngày 19 tháng 9 năm 1939 nhận bằng Cử nhân Văn khoa. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước, lại được tiếp xúc với môi trường giáo dục và những tư tưởng tiến bộ ở Pháp, Huỳnh Khương An sớm quan tâm đến phong trào công nhân và phong trào cộng sản. Trong thời gian học tập, ông tham gia tổ chức Sinh viên Cộng sản, tích cực hoạt động và được tín nhiệm giữ cương vị Bí thư Thanh niên Cộng sản Lyon.
Con đường hoạt động của Huỳnh Khương An gắn liền với phong trào cách mạng quốc tế. Năm 1936, ông kết hôn với Germaine Barjon, còn được biết đến với tên Lucienne Barjon, một đảng viên Đảng Cộng sản Pháp và là nữ chiến sĩ hoạt động ở cấp trung ương, phụ trách “Hội những người bạn của Liên bang Xô viết”. Cuối năm 1938, hai vợ chồng trở về Paris, nơi Huỳnh Khương An tiếp tục việc học để thi lấy bằng Thạc sĩ. Nhưng trong bối cảnh Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ vào tháng 9 năm 1939, cuộc sống của ông nhanh chóng chuyển sang một hướng khác. Năm 1940, khi phát xít Đức chiếm đóng nước Pháp, Huỳnh Khương An tham gia hoạt động bí mật chống phát xít. Dưới danh nghĩa một giáo sư tập sự tại trường Trung học Lycée Carnot ở Versailles, ông cùng các chiến sĩ cách mạng khác âm thầm hoạt động trong phong trào chống phát xít.
Một tư liệu đặc biệt hiện được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ đã góp phần làm rõ câu chuyện về người chiến sĩ Việt Nam này. Đó là bức ảnh chụp các chiến sĩ cách mạng của Đảng Cộng sản Pháp hoạt động bí mật tại trường Lycée Carnot năm 1940, trong đó Huỳnh Khương An đứng ở hàng đầu, người thứ ba từ trái sang. Bức ảnh được Đại tá Phạm Quốc Vinh sưu tầm và trao tặng Bảo tàng Cách mạng Việt Nam năm 2004. Sau này, nhờ những thông tin do ông Đồng Sỹ Hứa cung cấp, danh tính những người trong ảnh được xác nhận rõ hơn. Đặc biệt, André Grillot – một học trò đồng thời là người đồng chí của Huỳnh Khương An tại trường Lycée Carnot – là người duy nhất trong nhóm còn sống sau cuộc đàn áp năm 1941. Năm 1990, ông Đồng Sỹ Hứa đã gặp André Grillot tại Pháp và đến thăm đài tưởng niệm ghi tên những chiến sĩ cách mạng Pháp bị phát xít Đức sát hại, trong đó Huỳnh Khương An được ghi tên với số hiệu 8171. Những chi tiết ấy khiến bức ảnh không chỉ là một tư liệu lịch sử mà còn trở thành dấu nối đặc biệt giữa những người đồng chí ở Việt Nam và Pháp nhiều thập niên sau chiến tranh.
Ngày 18 tháng 6 năm 1941, Huỳnh Khương An cùng vợ bị bắt tại nhà riêng ở Paris. Sau bốn tháng bị giam giữ tại trại Choisel ở Châteaubriant, ông bị phát xít Đức xử bắn ngày 22 tháng 10 năm 1941 cùng 26 chiến sĩ cộng sản khác của Đảng Cộng sản Pháp. Khi hy sinh, Huỳnh Khương An mới 29 tuổi. Ông được an táng tại đài chiến sĩ Nantes ở miền Tây nước Pháp. Sự hy sinh của người thanh niên Việt Nam trên đất Pháp đã được những người đồng chí của ông ghi nhớ; tên Huỳnh Khương An được đặt cho một chiếc tàu biển của Pháp, còn nhà văn Fernand Grenier đã viết tác phẩm Ceux de Châteaubriant (Những con người trại Châteaubriant), trong đó có những trang viết biểu dương khí phách của ông.
Câu chuyện về Huỳnh Khương An cho thấy một chặng đường đặc biệt của những người Việt Nam yêu nước và tham gia phong trào cách mạng trên trường quốc tế. Từ một sinh viên Việt Nam sang Pháp học tập, ông đã hòa mình vào phong trào công nhân, trở thành một đảng viên của Đảng Cộng sản Pháp và tham gia hoạt động chống phát xít trong những năm nước Pháp bị chiếm đóng. Cuộc đời chỉ kéo dài 29 năm nhưng Huỳnh Khương An đã để lại dấu ấn vượt ra ngoài phạm vi quê hương, trở thành một trong những người Việt Nam tham gia phong trào đấu tranh chống phát xít tại châu Âu và được những người đồng chí Pháp tưởng nhớ. Bức ảnh năm 1940 được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hôm nay vì thế không chỉ ghi lại chân dung một người thanh niên Việt Nam nơi đất khách mà còn lưu giữ ký ức về một thế hệ đã gắn cuộc đời mình với những biến động lớn của lịch sử thế giới.
