Giáo sư Tôn Thất Tùng – Người đưa nền ngoại khoa Việt Nam vươn tầm thế giới

Trong lịch sử y học Việt Nam hiện đại, có những tên tuổi đã vượt khỏi phạm vi một bác sĩ để trở thành biểu tượng của trí tuệ, lòng tận tụy và tinh thần cống hiến cho dân tộc. Tôn Thất Tùng là một con người như thế. Ông không chỉ là một bác sĩ phẫu thuật tài năng mà còn là nhà khoa học lớn, người đặt nền móng cho ngành ngoại khoa hiện đại của Việt Nam. Cuộc đời ông là hành trình lao động khoa học bền bỉ, vượt qua khó khăn của chiến tranh và điều kiện thiếu thốn để đưa y học Việt Nam tiến gần hơn với trình độ thế giới.

Nhắc đến Tôn Thất Tùng, người ta nhớ ngay đến “phương pháp mổ gan khô” nổi tiếng – một kỹ thuật phẫu thuật mang tính đột phá được giới y học quốc tế đánh giá rất cao. Nhưng phía sau thành tựu ấy là cả một cuộc đời đầy nỗ lực, say mê nghiên cứu và lòng yêu nước sâu sắc.

Tuổi thơ và con đường đến với ngành y

Tôn Thất Tùng sinh ngày 10 tháng 5 năm 1912 tại Thanh Hóa trong một gia đình quý tộc triều Nguyễn. Cha ông là Tôn Thất Niêm, từng giữ chức Tổng đốc Thanh Hóa, còn mẹ là bà Hồng Thị Mỹ Lệ. Dù sinh ra trong một gia đình danh giá, nhưng cuộc đời tuổi thơ của ông cũng trải qua nhiều biến cố. Sau khi cha mất đột ngột vì nhồi máu cơ tim, mẹ ông đưa cả gia đình về Huế sinh sống.

Ngay từ nhỏ, Tôn Thất Tùng đã nổi tiếng thông minh, ham học và có tư duy độc lập. Sau này, ông ra Hà Nội học tại trường Bưởi – nay là Trường Trung học phổ thông Chu Văn An. Đây là một trong những ngôi trường danh tiếng nhất Đông Dương thời bấy giờ.

Năm 1935, ông theo học tại Trường Y Dược Đông Dương – tiền thân của Trường Đại học Y Hà Nội. Khi ấy, chính quyền thực dân Pháp áp dụng sự phân biệt đối xử rất rõ ràng với sinh viên bản xứ. Sinh viên Việt Nam gần như không có cơ hội được đào tạo chuyên sâu hay tham gia các kỳ thi nội trú như người Pháp.

Tôn Thất Tùng không chấp nhận điều đó. Ông kiên quyết đấu tranh để sinh viên Việt Nam được dự kỳ thi nội trú y khoa. Kết quả, năm 1938, ông trở thành người Việt Nam đầu tiên đỗ thủ khoa kỳ thi nội trú của Trường Y Đông Dương. Đây không chỉ là thành công cá nhân mà còn là bước tiến quan trọng khẳng định trí tuệ của người Việt trong lĩnh vực y học.

Người say mê nghiên cứu gan

Ngay từ khi còn là sinh viên, Tôn Thất Tùng đã đặc biệt quan tâm đến gan và các bệnh lý liên quan đến gan. Trong một lần làm việc tại Bệnh viện Phủ Doãn, ông phát hiện nhiều trường hợp bệnh nhân có giun chui vào đường mật gây tổn thương gan nghiêm trọng.

Từ phát hiện ấy, ông bắt đầu nghiên cứu cấu trúc mạch máu trong gan. Trong điều kiện thiếu thốn thời đó, ông gần như tự mình làm mọi việc. Chỉ với một con dao nhỏ, ông đã phẫu tích hơn 200 lá gan tử thi để nghiên cứu hệ thống mạch máu.

Công việc ấy đòi hỏi sự kiên trì phi thường. Hàng ngày, ông miệt mài quan sát, ghi chép và vẽ sơ đồ từng nhánh mạch máu trong gan. Thành quả là bản luận án nổi tiếng “Cách phân chia mạch máu của gan”, được giới khoa học đánh giá rất cao.

Với công trình này, ông được trao Huy chương Bạc của Đại học Paris. Đây là một vinh dự lớn đối với một sinh viên y khoa người Việt trong bối cảnh đất nước còn là thuộc địa.

Nhưng quan trọng hơn, công trình ấy đã đặt nền móng cho các nghiên cứu về phẫu thuật gan sau này.

Người xây dựng nền y học Việt Nam hiện đại

Sau Cách mạng Tháng Tám, Tôn Thất Tùng tham gia cách mạng và được giao nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe cho Hồ Chí Minh.

Ông không chỉ là một bác sĩ giỏi mà còn là người có tinh thần trách nhiệm rất lớn đối với đất nước. Trong những năm kháng chiến chống Pháp, ông tham gia tổ chức cứu chữa thương binh, xây dựng hệ thống quân y và đào tạo bác sĩ trong điều kiện chiến tranh vô cùng khó khăn.

Cùng với Hồ Đắc Di, ông góp phần xây dựng nền móng cho Trường Đại học Y Hà Nội. Dù trường lớp phải liên tục di chuyển giữa rừng núi vì chiến tranh, ông vẫn kiên trì giảng dạy và nghiên cứu khoa học.

Ông từng nói rằng muốn xây dựng một nền y học mạnh thì phải đào tạo được đội ngũ bác sĩ giỏi cho đất nước. Chính vì vậy, bên cạnh công tác chữa bệnh, ông dành rất nhiều tâm huyết cho việc đào tạo sinh viên.

Nhiều thế hệ bác sĩ nổi tiếng của Việt Nam sau này đều trưởng thành từ sự dìu dắt của ông.

“Phương pháp Tôn Thất Tùng” – Niềm tự hào của y học Việt Nam

Nhắc đến sự nghiệp của Tôn Thất Tùng, không thể không nhắc đến “phương pháp mổ gan khô” – kỹ thuật phẫu thuật gan nổi tiếng mang tên ông.

Trước đây, phẫu thuật gan là một lĩnh vực cực kỳ nguy hiểm vì gan chứa rất nhiều mạch máu. Khi mổ, bệnh nhân dễ mất máu và nguy cơ tử vong rất cao. Nhiều bác sĩ trên thế giới phải mất hàng giờ mới hoàn thành ca mổ.

Sau nhiều năm nghiên cứu, Tôn Thất Tùng đã tìm ra cách cắt gan cực nhanh bằng việc kiểm soát chính xác hệ thống mạch máu trong gan. Nhờ phương pháp này, thời gian phẫu thuật được rút ngắn đáng kể, giảm mất máu và tăng cơ hội sống cho bệnh nhân.

Phương pháp ấy nhanh chóng gây tiếng vang trong giới y học quốc tế và được gọi bằng cái tên đầy tự hào: “Phương pháp Tôn Thất Tùng”.

Đây là lần hiếm hoi trong lịch sử hiện đại, một kỹ thuật y khoa mang tên một bác sĩ Việt Nam được thế giới công nhận rộng rãi.

Người thầy của nhiều thế hệ bác sĩ

Không chỉ là nhà khoa học lớn, Tôn Thất Tùng còn là một người thầy mẫu mực. Ông nổi tiếng nghiêm khắc trong công việc nhưng rất tận tâm với học trò.

Ông luôn yêu cầu sinh viên phải học thật chắc kiến thức và đặc biệt phải có y đức. Theo ông, người bác sĩ giỏi không chỉ cần tài năng mà còn phải biết yêu thương bệnh nhân.

Nhiều bác sĩ từng học với ông kể rằng dù bận rộn đến đâu, ông vẫn dành thời gian trực tiếp hướng dẫn sinh viên trong phòng mổ. Ông muốn học trò không chỉ học lý thuyết mà còn phải hiểu rõ thực tế lâm sàng.

Một trong những người con nổi tiếng của ông là Tôn Thất Bách – người sau này cũng trở thành một giáo sư, bác sĩ hàng đầu của Việt Nam.

Cuộc đời cống hiến không ngừng nghỉ

Trong suốt cuộc đời mình, Tôn Thất Tùng đã công bố hơn 120 công trình khoa học. Ông còn là người tiên phong nghiên cứu tác hại của chất độc da cam/dioxin, nghiên cứu điều trị ung thư gan và nhiều kỹ thuật ngoại khoa hiện đại khác.

Ông được bầu làm viện sĩ của nhiều tổ chức y học quốc tế như Viện Hàn lâm Y học Liên Xô và Viện Hàn lâm Phẫu thuật Paris.

Nhà nước Việt Nam đã trao tặng ông nhiều phần thưởng cao quý như danh hiệu Anh hùng Lao động, Huân chương Hồ Chí Minh và Giải thưởng Hồ Chí Minh.

Ngày 7 tháng 5 năm 1982, ông qua đời tại Hà Nội vì nhồi máu cơ tim. Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương lớn cho ngành y học Việt Nam.

Di sản còn mãi với thời gian

Ngày nay, tên tuổi Tôn Thất Tùng vẫn được nhắc đến với sự kính trọng đặc biệt. Nhiều trường học, bệnh viện và đường phố ở Việt Nam mang tên ông. Đặc biệt, Giải thưởng Tôn Thất Tùng được thành lập nhằm tôn vinh những đóng góp xuất sắc trong lĩnh vực y học.

Năm 2022, nhân kỷ niệm 110 năm ngày sinh của ông, Google đã tạo Doodle để vinh danh ông – một sự ghi nhận quốc tế dành cho trí tuệ Việt Nam.

Cuộc đời của Tôn Thất Tùng là minh chứng cho sức mạnh của lòng đam mê khoa học và tinh thần cống hiến không mệt mỏi. Từ một sinh viên y khoa trong thời thuộc địa, ông đã trở thành nhà phẫu thuật nổi tiếng thế giới, đưa tên tuổi y học Việt Nam vươn xa.

Ông không chỉ cứu chữa cho hàng nghìn bệnh nhân mà còn để lại một di sản tri thức lớn lao cho nhiều thế hệ mai sau. Tên tuổi Tôn Thất Tùng sẽ mãi là niềm tự hào của nền y học Việt Nam.