Giáo sư, viện sĩ Trần Đại Nghĩa: Lý tưởng cách mạng và tình yêu khoa học (1)

Trong lịch sử khoa học Việt Nam hiện đại, cho đến nay, giáo sư viện sĩ Trần Đại Nghĩa vẫn là một trường hợp đặc biệt. Có lẽ, độ lùi thời gian vẫn được coi là cơ sở để người ta có thể đánh giá một cách công bằng và xác thực về một sự kiện, một con người trong lịch sử. Tuy nhiên, những cuộc lội dòng thời gian để tìm hiểu về giáo sư Trần Đại Nghĩa vẫn khiến thế hệ sau không thôi kinh ngạc. Điều gì khiến một thanh niên thông minh, hiếu học ở tuổi đôi mươi trong những năm 1930 hun đúc ước mơ “tham gia chống Pháp bằng khoa học kỹ thuật”? Điều gì khiến một người có đầy đủ cơ hội học tập, nghiên cứu và sáng tạo ở một môi trường lý tưởng với KH&CN như châu Âu đã trở về quê hương, bắt đầu sự nghiệp trong điều kiện chiến tranh gian khổ, thiếu thốn trăm bề? Đi đến quyết định này, hẳn không phải là việc quá dễ dàng nhưng với giáo sư Trần Đại Nghĩa và những trí thức người Việt ở nước ngoài cùng thời, việc lựa chọn đã diễn ra như nó phải thế.Trong bài báo viết về Trần Đại Nghĩa đăng trên báo Nhân Dân số ra ngày 16/12/1952, Bác Hồ với bút danh C.B đã viết: “Là một đại trí thức, đi học ở châu Âu nhiều năm, mang một lòng nhiệt tình về phụng sự Tổ quốc, phục vụ kháng chiến, đó là Anh hùng lao động trí óc Trần Đại Nghĩa”.Hành trang quý giá nhất mà ông mang về từ châu Âu đó là tri thức và kinh nghiệm về khí tài sau hơn một thập niên học tập và nghiên cứu. Hẳn ai cũng nhớ rằng, giáo sư Trần Đại Nghĩa, lúc đó tên là Phạm Quang Lễ, du học Pháp vào năm 1935, bắt đầu một chuỗi những ngày học tập xuất sắc khi lấy bằng kỹ sư ở trường Đại học Quốc gia Cầu đường Paris, bằng Kỹ sư Điện, bằng Cử nhân toán cao cấp tại Đại học Sorbonne, bằng kỹ sư Hàng không, chứng chỉ ở Đại học Mỏ và Cơ khí Bách khoa. Tất cả những tri thức về toán, cơ học, điện, điều khiển… mà ông lĩnh hội trong thời gian học ở Pháp đã trở thành những hiểu biết khoa học nền tảng và rất gần gũi với nghề nghiên cứu, chế tạo khí tài sau này.Tuy nhiên, con đường của ông đến với “nghề” sản xuất khí tài vẫn là con đường vòng. Lý giải điều này, đại tá Trần Dũng Triệu nói “Lúc đó, không có chỗ nào ở Pháp dạy sản xuất vũ khí cho một người dân thuộc địa đâu. Vì vậy ông nghĩ rằng, cần phải vào ngành cầu đường bởi vì ở đó mới có chỗ hướng dẫn thí nghiệm sản xuất ra thuốc nổ, nhờ vậy có thể hun đúc cho hoài bão của mình là học về công nghiệp quốc phòng để về phục vụ Tổ quốc, giải phóng dân tộc”.Với những kiến thức này, khi tốt nghiệp, ông xin vào làm việc tại Viện nghiên cứu máy bay của Pháp và Xưởng chế tạo máy bay cũng như Viện Nghiên cứu Vũ khí của Đức, ngay trong thời gian chiến tranh. Chủ tịch Hồ Chí Minh làm việc với giáo sư Trần Đại Nghĩa, khi đó là một trí thức trở về từ nước Pháp. Ảnh: Tư liệu/Nguồn: TTXVN