. GIÁO SƯ, VIỆN SĨ TRẦN ĐẠI NGHĨA: LÝ TƯỞNG CÁCH MẠNG VÀ TÌNH YÊU KHOA HỌC
Cuộc đời của giáo sư viện sĩ Trần Đại Nghĩa, một trong những người góp phần đặt nền móng cho ngành KH&CN Việt Nam, có thể được bao quát bằng cụm từ giản dị, lý tưởng cách mạng và tình yêu khoa học.Trong bộ phim tài liệu về Giáo sư Trần Đại Nghĩa trên Truyền hình Vĩnh Long, đại tá Trần Dũng Triệu, con trai thứ của ông, đã tự hào kể về quan điểm mà lúc sinh thời, người cha nổi tiếng của mình luôn tâm niệm “đã là thanh niên, phải có hoài bão và lý tưởng cách mạng. Và cụ thể với ba tôi là đã biến những suy nghĩ đó thành ý chí cuộc đời mình và thực hiện bằng được thông qua việc tham gia chống Pháp bằng khoa học kỹ thuật”.
Trong lịch sử khoa học Việt Nam hiện đại, cho đến nay, giáo sư viện sĩ Trần Đại Nghĩa vẫn là một trường hợp đặc biệt. Có lẽ, độ lùi thời gian vẫn được coi là cơ sở để người ta có thể đánh giá một cách công bằng và xác thực về một sự kiện, một con người trong lịch sử. Tuy nhiên, những cuộc lội dòng thời gian để tìm hiểu về giáo sư Trần Đại Nghĩa vẫn khiến thế hệ sau không thôi kinh ngạc. Điều gì khiến một thanh niên thông minh, hiếu học ở tuổi đôi mươi trong những năm 1930 hun đúc ước mơ “tham gia chống Pháp bằng khoa học kỹ thuật”? Điều gì khiến một người có đầy đủ cơ hội học tập, nghiên cứu và sáng tạo ở một môi trường lý tưởng với KH&CN như châu Âu đã trở về quê hương, bắt đầu sự nghiệp trong điều kiện chiến tranh gian khổ, thiếu thốn trăm bề? Đi đến quyết định này, hẳn không phải là việc quá dễ dàng nhưng với giáo sư Trần Đại Nghĩa và những trí thức người Việt ở nước ngoài cùng thời, việc lựa chọn đã diễn ra như nó phải thế.
Trong bài báo viết về Trần Đại Nghĩa đăng trên báo Nhân Dân số ra ngày 16/12/1952, Bác Hồ với bút danh C.B đã viết: “Là một đại trí thức, đi học ở châu Âu nhiều năm, mang một lòng nhiệt tình về phụng sự Tổ quốc, phục vụ kháng chiến, đó là Anh hùng lao động trí óc Trần Đại Nghĩa”.
Hành trang quý giá nhất mà ông mang về từ châu Âu đó là tri thức và kinh nghiệm về khí tài sau hơn một thập niên học tập và nghiên cứu. Hẳn ai cũng nhớ rằng, giáo sư Trần Đại Nghĩa, lúc đó tên là Phạm Quang Lễ, du học Pháp vào năm 1935, bắt đầu một chuỗi những ngày học tập xuất sắc khi lấy bằng kỹ sư ở trường Đại học Quốc gia Cầu đường Paris, bằng Kỹ sư Điện, bằng Cử nhân toán cao cấp tại Đại học Sorbonne, bằng kỹ sư Hàng không, chứng chỉ ở Đại học Mỏ và Cơ khí Bách khoa. Tất cả những tri thức về toán, cơ học, điện, điều khiển… mà ông lĩnh hội trong thời gian học ở Pháp đã trở thành những hiểu biết khoa học nền tảng và rất gần gũi với nghề nghiên cứu, chế tạo khí tài sau này.
Tuy nhiên, con đường của ông đến với “nghề” sản xuất khí tài vẫn là con đường vòng. Lý giải điều này, đại tá Trần Dũng Triệu nói “Lúc đó, không có chỗ nào ở Pháp dạy sản xuất vũ khí cho một người dân thuộc địa đâu. Vì vậy ông nghĩ rằng, cần phải vào ngành cầu đường bởi vì ở đó mới có chỗ hướng dẫn thí nghiệm sản xuất ra thuốc nổ, nhờ vậy có thể hun đúc cho hoài bão của mình là học về công nghiệp quốc phòng để về phục vụ Tổ quốc, giải phóng dân tộc”.
Với những kiến thức này, khi tốt nghiệp, ông xin vào làm việc tại Viện nghiên cứu máy bay của Pháp và Xưởng chế tạo máy bay cũng như Viện Nghiên cứu Vũ khí của Đức, ngay trong thời gian chiến tranh. Bước ngoặt cuộc đời của ông là năm 1946, với cuộc gặp gỡ một con người mà tên tuổi từ lâu đã ghi vào tim những người Việt Nam ở Pháp – chủ tịch Hồ Chí Minh. Lúc đó, trong khuôn khổ chuyến làm việc tại Pháp, Bác Hồ đã gặp nhiều nhân sĩ trí thức Việt Nam, trong đó có kỹ sư Phạm Quang Lễ. Khi đề cập đến cuộc gặp gỡ thay đổi đời mình này, ông đã chia sẻ, qua một thước phim tư liệu “Hoài bão của đời tôi là tham gia về mặt vũ khí và khoa học quân sự trong cuộc đấu tranh vũ trang, giải phóng đất nước. Tháng 7/1946, Bác Hồ qua Fontainebleau và đã gặp tôi, lúc đó đã học xong ba bằng kỹ sư và cử nhân khoa học, đồng thời bí mật học về vũ khí, khoa học quân sự và có thuận lợi đã học hỏi thực tế qua cuộc Chiến tranh Thế giới lần Thứ hai. Như vậy, tôi về với Bác Hồ đến tháng 12/1946, cuộc kháng chiến toàn quốc chống Pháp bắt đầu. Bác Hồ giao cho tôi nhiệm vụ làm Cục trưởng Cục quân giới”. Đó là thời điểm mà ở Bắc Bộ phủ, Bác Hồ không chỉ giao nhiệm vụ cho ông làm Cục trưởng Cục Quân giới mà còn đặt tên mới, Trần Đại Nghĩa.
“Người có công lớn trong việc nghiên cứu, thiết kế và chế tạo các loại vũ khí có hỏa lực mạnh thời kháng chiến chống Pháp là anh Trần Đại Nghĩa. Chính vì vậy, tại Đại hội Anh hùng và Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất ở Việt Bắc anh đã được Nhà nước ta phong tặng danh hiệu Anh hùng. Anh Nghĩa rất xứng đáng là người trí thức Việt Nam đầu tiên được nhận vinh dự ấy”. Giáo sư Tạ Quang Bửu
Trong điều kiện kham khổ ở chiến khu, như chúng ta đã biết, ông đã cùng cộng sự nghiên cứu chế tạo súng Bazooka ở Thái Nguyên và sau đó ở Ứng Hòa, Hà Tây sản xuất đạn, đạt độ công phá như yêu cầu, mở ra một chương mới cho quân giới Việt Nam. Đại tá, PGS.TS Trần Ngọc Long, nguyên Viện phó Viện Lịch sử Quân sự, đánh giá về dấu mốc quan trọng này trong phim tài liệu của truyền hình Vĩnh Long “Kiểu Bazooka mà Cục trưởng Cục Quân giới làm bấy giờ là kiểu mô phỏng súng của Mỹ, nó ưu việt hơn hẳn so với Bazooka quân đội Pháp lúc đó đang sử dụng. Nhờ sử dụng vũ khí mới mà trận đánh khu vực chùa Trầm lúc đó đã ngăn chặn thành công cuộc tiến công ra ngoại thành của quân Pháp, bắn cháy hai trong số bốn xe tăng của Pháp”. Sau đó, trong chiến dịch Thu Đông, súng do ông thiết kế chế tạo đã bắn chìm tàu Pháp trên sông Lô, trong trận đánh nổi tiếng bên bến Bình Ca, Tuyên Quang.
