GS, NGND Phan Huy Lê, người không ngừng lao động, sáng tạo vì nền giáo dục và khoa học nước nhà

Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân (GS, NGND) Phan Huy Lê, một nhà giáo tài danh, nhà khoa học lớn, nhà sử học hàng đầu của đất nước, nguyên Chủ tịch và Chủ tịch danh dự của Hội khoa học lịch sử Việt Nam đã từ trần ngày 23-6-2018. Trong hơn sáu mươi năm, kể từ khi là một giảng viên đại học đến lúc từ biệt cuộc đời đi xa, ông đã không ngừng học tập, làm việc, nghiên cứu, giảng dạy, đóng góp, cống hiến hết mình cho sự nghiệp giáo dục và nền Sử học nước nhà.

GS, NGND Phan Huy Lê.

GS Phan Huy Lê sinh ngày 23-2-1934 tại xã Thạch Châu, huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh trong một gia đình, dòng họ có truyền thống văn hiến với nhiều nhà văn hóa lớn như Phan Huy Cận, Phan Huy Ích, Phan Huy Chú... Họ ngoại của ông cũng là một dòng họ lớn, có nhiều người hiển đạt như Cao Xuân Dục, Cao Xuân Tiếu, Cao Xuân Huy… Ðược kế thừa truyền thống yêu nước và văn hóa của dòng họ và gia đình, ngay từ thời niên thiếu, GS Phan Huy Lê sớm bộc lộ tư chất thông minh và hiếu học. Năm 1951, khi mới 17 tuổi, ông ra học dự bị đại học ở Thanh Hóa, rồi vào học Ban Sử - Ðịa của Trường đại học Sư phạm Hà Nội. Sau khi tốt nghiệp, ông được cử về công tác tại Khoa Lịch sử Trường đại học Tổng hợp Hà Nội. Dưới sự chỉ bảo và dìu dắt của những nhà cách mạng, nhà văn hóa lớn như các GS Trần Văn Giàu, Ðào Duy Anh... nhà giáo trẻ Phan Huy Lê đã nhanh chóng trưởng thành và trở thành thế hệ cán bộ đầu tiên, lớp người có công xây nền đắp móng của Khoa Lịch sử và Trường đại học Tổng hợp Hà Nội.

Kể từ khi bắt đầu công tác ở Khoa Lịch sử (năm 1956) cho đến lúc về cõi vĩnh hằng, GS Phan Huy Lê đã có hơn 60 năm liên tục nghiên cứu và giảng dạy, hoạt động và cống hiến cho sự nghiệp phát triển nền sử học và giáo dục nước nhà. Bằng những thành tựu xuất sắc của mình trong nghiên cứu và đào tạo, GS Phan Huy Lê cùng các GS khác như Ðinh Xuân Lâm, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng tạo dựng nên một trường phái sử học "Tổng hợp", với một huyền thoại về "Tứ trụ": Lâm - Lê - Tấn - Vượng. Ðiều đó đã trở thành niềm kiêu hãnh không chỉ của riêng Khoa Lịch sử, Trường đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây và Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Ðại học Quốc gia Hà Nội) hiện nay, mà còn là niềm tự hào chung của những người học sử và làm sử nước nhà.

Là một trong những đại thụ của nền sử học Việt Nam hiện đại, GS Phan Huy Lê đã có những thành tựu, đóng góp xuất sắc trên nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau từ lịch sử kinh tế, truyền thống yêu nước, truyền thống chống ngoại xâm đến các giá trị và đặc điểm của nền văn hóa dân tộc... Công trình chuyên khảo lớn đầu tiên là Chế độ ruộng đất và kinh tế nông nghiệp thời Lê sơ được hoàn thành và xuất bản vào năm 1959 khi thầy mới 25 tuổi. Cuốn sách đó đến nay, vẫn là một công trình khảo cứu có giá trị khoa học cao và tính thời sự đối với thời cuộc. Trong khoảng hai mươi năm trở lại đây, với vai trò người tổ chức, đề xuất các mục tiêu, ý tưởng nghiên cứu, ứng dụng các phương pháp và kỹ thuật hiện đại trong khai thác nguồn tài liệu địa bạ, GS đã có nhiều phát hiện mới mẻ, không chỉ về vấn đề chế độ ruộng đất, mà là toàn bộ xã hội nông thôn Việt Nam vào cuối thời trung đại, mở ra một hướng đi mới, một cách tiếp cận mới trong khai thác nguồn tài liệu hết sức phong phú và có giá trị đặc biệt. Từ những năm 1980, thầy đi sâu nghiên cứu các giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam, từ truyền thống yêu nước đến đặc điểm của con người, văn hóa; trên cơ sở đó khẳng định chủ nghĩa yêu nước Việt Nam là giá trị truyền thống cốt lõi, tiêu biểu và nổi bật nhất của dân tộc ta, là cội nguồn, động lực và quy luật vận động và phát triển của lịch sử Việt Nam trong suốt tiến trình dựng nước và giữ nước.