HẠT PHÙ SA GỬI LẠI ĐẤT QUẢNG NAM

1. Đất trắng dưới mưa bom

Quảng Nam những năm 1968–1969 là vùng đất bị cày xới bởi bom đạn. Bên sông Thu Bồn, mùi khét nồng của khói bom lẫn vào hơi nước sông. Máy bay B-52 rải thảm, pháo bầy gầm rú ngày đêm. Những căn hầm đất bí mật trong địa đạo lạnh lẽo, ẩm ướt, nơi người ta phải nhường nhau từng cọng rau rừng, từng ngụm nước suối độc giữa vùng đất trắng bị địch càn quét liên miên. Đó là bối cảnh mà nữ nhà báo Dương Thị Xuân Quý đã bước vào, mang theo cây bút và trái tim của một người con gái Hà Nội.

2. Người mẹ gửi con, người lính cầm bút

Sinh ngày 19 tháng 4 năm 1941 tại phố Hàng Bông, Hà Nội, Dương Thị Xuân Quý mang vẻ ngoài duyên dáng, dịu dàng của một cô gái thủ đô. Nhưng bên trong là tinh thần thép. Năm 1965, khi còn là phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam, chị đã viết đơn xin vào Nam với lời nguyện: “Tôi không sợ chết, tôi chỉ sợ không xứng đáng để được chọn làm những nhiệm vụ vinh quang là hy sinh xương máu cho sự nghiệp giải phóng miền Nam.”

Tháng 2 năm 1966, chị kết hôn với nhà thơ Bùi Minh Quốc. Tháng 12 cùng năm, sinh con gái Bùi Dương Hương Ly. Năm tháng sau, chồng lên đường vào chiến trường. Đúng một năm sau, tháng 4 năm 1968, chị gửi đứa con thơ mới mười sáu tháng tuổi cho bà ngoại Hoàng Thị Tín, giấu giọt nước mắt, lên đường vượt Trường Sơn. Chị muốn sống như một người lính, viết như một người lính.

3. Những trang nhật ký giữa lòng dân

Tháng 7 năm 1968, chị đến Khu 5, nhận nhiệm vụ phóng viên Tạp chí Văn nghệ Giải phóng Trung Trung bộ. Giữa những đợt gùi cõng, phát rẫy, giữa bom B-52 và cơn sốt rét, chị vẫn viết. Truyện ngắn Hoa rừng hoàn thành cuối tháng 7 năm 1968. Nhật ký chiến trường ghi lại từng ngày gian khổ nhưng kiên cường. Chị tâm sự với con gái xa xôi: “Ly của mẹ! Mẹ bắt đầu làm người của Tiểu ban Văn nghệ Ban Tuyên huấn Khu 5, chính thức làm người lính của lực lượng văn nghệ giải phóng…”

Nỗi nhớ con da diết luôn hiện hữu. Ngày 15 tháng 12 năm 1968, khi biết bé Ly đã nói được hai tiếng và trả lời “Bố đâu? Đi Nam. Mẹ đâu? Đi Nam”, chị viết: “Ôi thương Ly vô hạn. Cứ nghĩ vậy mình lại khóc. Khổ thân con quá! Đẻ ra vừa biết cười là bom đạn. Vừa biết gọi mẹ là mẹ đi xa.” Tình yêu với chồng – nhà thơ Bùi Minh Quốc – cũng sâu đậm. Hai người cùng chiến trường, cùng lý tưởng, cùng xem chia ly như một sự hy sinh đẹp đẽ.

4. Đêm định mệnh mùng 8 tháng 3

Đêm mùng 8 tháng 3 năm 1969, tại thôn Thi Thại (còn gọi Thi Thập), xã Xuyên Tân (nay là Duy Thành, Duy Xuyên, Quảng Nam), đơn vị bị quân Đại Hàn phục kích bắn phá ác liệt. Từ dưới hầm bí mật, Dương Thị Xuân Quý cùng đồng đội bò lên tìm đường thoát. Chị dũng cảm bò lên trước, dẫn đường cho đồng đội rút lui an toàn. Một loạt đạn quật ngã chị. Chị hy sinh khi vừa tròn hai mươi tám tuổi, để lại con gái mới hơn hai tuổi đang ở Hà Nội.

Không ai nghe được lời cuối cùng của chị. Nhà văn Nguyên Ngọc tin rằng tiếng gọi ấy là “Con ơi!”. Cùng đêm ấy, chồng chị đang ở thôn 5, xã Bình Dương, huyện Thăng Bình, cách đó không xa, tràn trề hy vọng sẽ gặp vợ sau hơn hai tháng chia tay. Anh vừa viết xong “Bài thơ tình yêu” ngày 7 tháng 3, định đọc cho chị nghe. Nhưng chị đã nằm lại với đất lành Duy Xuyên.

5. Hạt phù sa gửi lại

Do xáo trộn chiến tranh, hài cốt chị thất lạc nhiều năm. Mãi đến ngày 3 tháng 8 năm 2006, nhà thơ Bùi Minh Quốc mới tìm được di cốt và di vật – trong đó có chiếc kẹp tóc inox khắc chữ “Tặng X.QUÝ” – và cải táng tại khu tưởng niệm ở xã Duy Thành. Nhân dân Quảng Nam đã đùm bọc, thương nhớ người con gái Bắc Bộ ấy như người thân của mình.

Những trang văn, trang nhật ký của chị vẫn còn. Tập Chỗ đứng, Hoa rừng, Nhật ký chiến trường – tất cả là hạt phù sa chị gửi lại đất Quảng Nam. Như đóa hướng dương vẫn hướng về ánh sáng, như cây xương rồng vẫn xanh trên cát trắng, lý tưởng sống của chị mãi vẹn nguyên.

6. Lời hứa của thế hệ sau

Hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng sự chia ly của những người mẹ, bằng máu của những người anh hùng. Dương Thị Xuân Quý đã gửi lại con thơ để xông pha, đã ngã xuống giữa lòng dân để những trang viết còn mãi. Chúng cháu nghe đấy, thấy đấy mà nhớ. Nguyện tiếp bước và giữ ngọn lửa lý tưởng sống, viết và cống hiến hết mình cho Tổ quốc.

Hạt phù sa ấy đã hòa vào đất mẹ. Và từ đất mẹ, mùa xuân mãi ở lại.