Hùng Vương

Hùng Vương là cách gọi các vua Văn Lang của người Lạc Việt, khoảng thế kỷ VII–II trước Công nguyên. Truyền thuyết nói 18 đời. Lĩnh Nam chích quái và Đại Việt sử lược chép người lạ đời Chu Trang Vương quy phục bộ lạc, xưng Hùng Vương, đóng đô Văn Lang, chính sự thắt gút, truyền 18 đời. Toàn thư thời Lê đưa Hùng Vương làm quốc tổ. Sử Trung Quốc có cả «ruộng Hùng» và «Lạc Vương»; chữ Hùng và Lạc viết gần giống, có thể nhầm khi sao chép.

Truyền thuyết: Hùng Vương thứ I con Lạc Long Quân, lên ngôi 2524 TCN, chia 15 bộ, đến 258 TCN Thục Phán chiếm nước. Hồng Bàng thị truyện kể Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân và Âu Cơ sinh trăm trứng; năm mươi con theo mẹ ở Phong Châu, tôn con trưởng làm vua. Tục xăm mình tránh giao long, nhà sàn, cưới bằng muối. Khảo cổ Đông Sơn cho thấy chuyển mẫu hệ sang phụ hệ: vũ khí đồng tăng, tượng thủ lĩnh nam chiếm cán dao găm Bắc bộ.

Lãnh thổ được xác định đồng bằng sông Hồng, dân khoảng 40–50 vạn. Quan chế Lạc Hầu, Lạc Tướng, Quan Lang, Mị Nương, Bố Chính. Viết tây đến Ba Thục, bắc Động Đình là nhầm với Xích Quỷ truyền thuyết. Cống rùa đời Nghiêu thuộc lớp truyền thuyết; chính sử Trung Quốc chép Việt Thường tặng trĩ trắng đời Chu Thành vương. Toàn thư: Hùng Vương say mềm, nhảy giếng chết khi quân Thục tới.

Ngô Thì Sĩ hỏi sao sống lâu như vàng đá. Nếu 18 vua từ 2879 đến 258 TCN thì mỗi vị trung bình 145 năm. Nguyễn Khắc Thuần giải thích 18 chi, số 18 có thể bội số của 9. Liam C. Kelley cho rằng truyền thuyết do Nho sĩ trung đại kiến tạo bản sắc. Giỗ Tổ mồng 10 tháng 3 âm lịch tại Đền Hùng, Phú Thọ; năm 1954 Hồ Chí Minh nói vua Hùng dựng nước thì nay phải giữ nước.