KHI LỊCH SỬ ĐỔI CHIỀU Câu chuyện về Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ và một bước ngoặt giữa những năm tháng biến động

Một người trẻ đứng trước một thế giới đang thay đổi

Nguyễn Văn Cừ sinh năm 1912 tại Phù Khê, Bắc Ninh.

Ông tham gia hoạt động yêu nước từ khi còn trẻ, từng đi “vô sản hóa” và làm công nhân ở vùng mỏ Vàng Danh.

Cuối năm 1931, ông bị thực dân Pháp bắt và trải qua những năm tháng tù đày tại Hòn Gai, Hỏa Lò và Côn Đảo.

Năm 1936, ông được trả tự do và tiếp tục hoạt động cách mạng.

Tháng 9 năm 1937, ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương và Ban Thường vụ Trung ương Đảng.

Đến tháng 3 năm 1938, khi mới 26 tuổi, Nguyễn Văn Cừ được bầu làm Tổng Bí thư.

Tuổi đời còn rất trẻ.

Nhưng thời đại mà ông sống lại đang thay đổi với tốc độ rất nhanh.

Ở châu Âu, những căng thẳng chính trị ngày càng gay gắt.

Các thế lực phát xít mở rộng chiến tranh.

Tháng 9 năm 1939, Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ.

Và chỉ trong một thời gian ngắn, những biến động của thế giới bắt đầu tác động trực tiếp đến Đông Dương.

Một thời kỳ mới đã mở ra.

Khi con đường cũ không còn đủ rộng

Trước đó, phong trào cách mạng có thời kỳ tận dụng những điều kiện tương đối thuận lợi để hoạt động công khai và nửa công khai.

Báo chí phát triển.

Các cuộc vận động dân sinh, dân chủ được đẩy mạnh.

Các tổ chức quần chúng được mở rộng.

Nhưng chiến tranh thế giới bùng nổ đã làm thay đổi hoàn cảnh.

Thực dân Pháp tăng cường đàn áp.

Không gian hoạt động công khai bị thu hẹp.

Các tổ chức cách mạng đứng trước nguy cơ bị đánh phá.

Nếu vẫn tiếp tục sử dụng nguyên vẹn phương thức cũ, phong trào sẽ phải đối mặt với những khó khăn ngày càng lớn.

Vấn đề lúc này không còn đơn giản là:

Làm thế nào để tiếp tục?

Mà là:

Có cần thay đổi cách đi hay không?

Đó là một câu hỏi lớn.

Và câu trả lời đòi hỏi khả năng nhìn xa hơn những gì đang diễn ra trước mắt.

Bà Điểm – nơi một bước ngoặt được đặt lên bàn

Ngày 6 tháng 11 năm 1939, Hội nghị Trung ương lần thứ sáu được triệu tập và chủ trì tại Bà Điểm, Hóc Môn, Gia Định, với Nguyễn Văn Cừ giữ vai trò Tổng Bí thư.

Không có những khung cảnh hào nhoáng.

Không có một hội trường lớn.

Không có những điều kiện thuận lợi.

Đó là một hội nghị diễn ra trong hoàn cảnh hoạt động cách mạng ngày càng bị thực dân Pháp khủng bố.

Nhưng những vấn đề được đặt ra lại có ý nghĩa rất lớn.

Hội nghị phân tích tình hình thế giới.

Phân tích tình hình Đông Dương.

Đánh giá chính sách của chính quyền thực dân.

Xem xét thái độ của các giai cấp, tầng lớp xã hội.

Và từ đó xác định nhiệm vụ trước mắt của cách mạng.

Theo các tư liệu lịch sử, Hội nghị xác định nhiệm vụ giải phóng dân tộc là vấn đề cấp bách, đồng thời quyết định chuyển hướng chỉ đạo chiến lược, thành lập Mặt trận Thống nhất dân tộc phản đế Đông Dương.

Đó là một sự điều chỉnh quan trọng.

Bởi lịch sử đã bước sang một hoàn cảnh khác.

Một quyết định không chỉ nằm trên giấy

Một nghị quyết có thể chỉ là những dòng chữ nếu nó không được biến thành hành động.

Vì vậy, chuyển hướng chiến lược không chỉ có nghĩa là thay đổi một vài khẩu hiệu.

Nó kéo theo những thay đổi về phương pháp hoạt động.

Theo tư liệu lịch sử, Hội nghị tháng 11 năm 1939 chủ trương chuyển từ đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ sang tập trung đấu tranh chống đế quốc và tay sai; đồng thời chuyển từ hoạt động hợp pháp, nửa hợp pháp sang hoạt động bí mật, chuẩn bị điều kiện cho cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.

Nói cách khác:

Không chỉ thay đổi mục tiêu trước mắt, mà còn phải thay đổi cách thức để tiếp cận mục tiêu ấy.

Đó là điều không dễ.

Bởi khi một phương thức đã trở thành quen thuộc, con người thường có xu hướng tiếp tục sử dụng nó.

Thay đổi đồng nghĩa với việc phải học lại.

Phải tổ chức lại.

Phải chấp nhận khó khăn.

Phải chuẩn bị cho những điều chưa biết.

Nhưng trong một thời đại biến động, đôi khi không thay đổi mới là điều nguy hiểm.

Nhìn thấy ngày mai từ những dấu hiệu của hôm nay

Một trong những điểm đáng chú ý trong câu chuyện Nguyễn Văn Cừ là khả năng gắn những biến động quốc tế với thực tế trong nước.

Chiến tranh ở châu Âu tưởng như rất xa.

Nhưng hệ quả của nó không xa.

Chính sách của chính quyền thực dân thay đổi.

Mức độ đàn áp thay đổi.

Không gian hoạt động thay đổi.

Đời sống xã hội thay đổi.

Và khi những điều đó thay đổi, cách mạng cũng phải tìm một phương thức thích hợp hơn.

Từ góc nhìn ấy, người lãnh đạo không thể chỉ nhìn vào một sự kiện đơn lẻ.

Phải nhìn cả chuỗi biến động.

Một thay đổi nhỏ hôm nay có thể là dấu hiệu của một thay đổi lớn ngày mai.

Một người lãnh đạo tốt không chỉ hỏi:

“Chuyện gì đang xảy ra?”

Mà còn phải hỏi:

“Nếu chuyện này tiếp tục, điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?”

Từ một hội nghị đến một quá trình mới

Hội nghị tháng 11 năm 1939 không phải là điểm kết thúc.

Đó là một bước trong quá trình chuyển hướng chiến lược.

Theo các tư liệu lịch sử, những định hướng được xác lập từ Hội nghị Trung ương tháng 11 năm 1939 sau đó được tiếp tục phát triển và hoàn chỉnh tại Hội nghị Trung ương 8 tháng 5 năm 1941 dưới sự chủ trì của Nguyễn Ái Quốc.

Điều này cho thấy lịch sử hiếm khi được tạo nên chỉ bởi một khoảnh khắc.

Một quyết định có thể mở ra một hướng đi.

Những thế hệ sau tiếp tục phát triển nó.

Những điều kiện mới tiếp tục đặt ra những yêu cầu mới.

Và từ từng bước điều chỉnh ấy, một đường lối ngày càng hoàn thiện.

Nguyễn Văn Cừ vì thế không chỉ để lại một dấu mốc.

Ông để lại một bài học về khả năng nhận diện bước ngoặt.

Khi người lãnh đạo cũng phải chấp nhận sự không chắc chắn

Có một điều thường bị bỏ qua khi nhìn lại lịch sử.

Chúng ta biết kết quả.

Nhưng những người sống trong thời điểm ấy thì không.

Năm 1939, Nguyễn Văn Cừ không thể biết chính xác những gì sẽ xảy ra vào năm 1940.

Không thể biết cuộc chiến sẽ kéo dài bao lâu.

Không thể biết những cuộc đàn áp tiếp theo sẽ khốc liệt đến mức nào.

Không thể biết con đường trước mặt sẽ dẫn đến đâu.

Nhưng ông và những người cùng lãnh đạo vẫn phải đưa ra quyết định dựa trên những thông tin họ có.

Đó chính là bản chất của việc lãnh đạo trong những thời điểm bước ngoặt:

Không bao giờ có đầy đủ tất cả câu trả lời.

Nhưng vẫn phải phân tích.

Vẫn phải lựa chọn phương án.

Vẫn phải chuẩn bị cho tương lai.

Và phải sẵn sàng điều chỉnh khi hoàn cảnh tiếp tục thay đổi.

Một tuổi trẻ không đứng yên trước thời đại

Nguyễn Văn Cừ trở thành Tổng Bí thư khi mới 26 tuổi.

Đó là một độ tuổi mà ngày nay nhiều người trẻ vẫn đang tìm kiếm con đường của riêng mình.

Nhưng câu chuyện của ông không phải để nói rằng người trẻ phải trở thành những nhân vật lịch sử.

Điều đáng suy ngẫm hơn là cách ông đối diện với một hoàn cảnh luôn biến động.

Ông không đứng yên.

Không bám chặt vào một phương thức chỉ vì nó từng hiệu quả.

Không coi những thay đổi của hoàn cảnh là chuyện ở đâu đó rất xa.

Ông cùng tập thể lãnh đạo phân tích những thay đổi và tìm cách thích ứng.

Đó là một phẩm chất rất cần thiết trong mọi thời đại:

biết học từ thực tế và biết thay đổi khi thực tế đòi hỏi.

Người trẻ hôm nay trước những bước ngoặt của chính mình

Thế hệ hôm nay không sống trong hoàn cảnh của năm 1939.

Nhưng mỗi người đều có những bước ngoặt riêng.

Một công việc thay đổi.

Một môi trường mới.

Một nhiệm vụ mới.

Một tập thể được tổ chức lại.

Một kế hoạch không còn phù hợp.

Một phương pháp từng hiệu quả nhưng nay không còn đem lại kết quả như trước.

Trong những lúc ấy, chúng ta thường có hai lựa chọn:

Tiếp tục làm như cũ vì đã quen.

Hoặc dừng lại, nhìn vào thực tế và tìm một cách làm phù hợp hơn.

Câu chuyện Nguyễn Văn Cừ gợi ra một bài học giản dị:

Đừng sợ thay đổi khi hoàn cảnh đã thay đổi.

Nhưng thay đổi cũng không có nghĩa là thay đổi tùy tiện.

Trước khi thay đổi, cần quan sát.

Cần phân tích.

Cần lắng nghe.

Cần hiểu nguyên nhân.

Và quan trọng nhất, phải biết mình đang thay đổi để làm gì.

Đó là sự khác biệt giữa thay đổi có định hướng và thay đổi chỉ vì nóng vội.

Sau bước ngoặt là những thử thách lớn hơn

Sau Hội nghị Trung ương tháng 11 năm 1939, tình hình tiếp tục diễn biến phức tạp.

Nguyễn Văn Cừ vẫn phải hoạt động trong điều kiện ngày càng nguy hiểm.

Ngày 18 tháng 1 năm 1940, ông bị thực dân Pháp bắt tại Sài Gòn.

Sau Khởi nghĩa Nam Kỳ, ông bị kết án tử hình.

Ngày 28 tháng 8 năm 1941, Nguyễn Văn Cừ bị xử bắn tại Bà Điểm, Hóc Môn khi mới 29 tuổi.

Cuộc đời ông kết thúc rất sớm.

Nhưng những vấn đề mà ông cùng đồng chí của mình đặt ra trong giai đoạn 1939–1940 vẫn trở thành một phần của tiến trình cách mạng sau đó.

Một người trẻ ra đi.

Nhưng một hướng đi đã được mở.

Lời kết – Có những người không sống đủ lâu để nhìn thấy ngày mai

Nguyễn Văn Cừ không sống đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Ông không được nhìn thấy ngày độc lập.

Không được chứng kiến những điều mà thế hệ mình đã chuẩn bị.

Nhưng lịch sử đôi khi là như vậy.

Có những người gieo hạt nhưng không kịp nhìn cây lớn.

Có những người đặt viên gạch đầu tiên nhưng không được đứng trước công trình hoàn thành.

Điều quan trọng là họ đã nhận ra mình cần làm gì trong thời điểm mình đang sống.

Năm 1939, trước một thế giới đang đổi khác, Nguyễn Văn Cừ cùng Trung ương đã tham gia xác định một hướng chuyển biến quan trọng trong đường lối cách mạng.

Năm 1940, ông bị bắt.

Năm 1941, ông hy sinh.

Chỉ 29 năm.

Một đời người rất ngắn.

Nhưng có những con người được nhớ đến không phải vì họ đã sống bao lâu.

Mà vì họ đã làm gì khi lịch sử đặt trước mặt mình một bước ngoặt.

Và có lẽ, đó cũng là câu hỏi mà câu chuyện Nguyễn Văn Cừ để lại cho người trẻ hôm nay:

Khi hoàn cảnh thay đổi, chúng ta có đủ bình tĩnh để nhìn lại?

Có đủ can đảm để thay đổi cách làm?

Và có đủ kiên trì để đi tiếp trên con đường mới?

Bởi đôi khi, điều quyết định một hành trình không phải là chúng ta bắt đầu ở đâu.

Mà là chúng ta có nhận ra lúc nào con đường phía trước đã đổi hướng hay không.

Nguyễn Văn Cừ đã sống trong một thời đại như thế.

Và giữa những ngày lịch sử chuyển mình, một người trẻ đã góp phần đặt những viên gạch đầu tiên cho một hướng đi mới.