Khí phách người nghĩa sĩ đất Gia Lộc
Trong lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm của nhân dân Tây Ninh, Lãnh binh Đặng Văn Tòng là một trong những nhân vật tiêu biểu đã sớm đứng lên hưởng ứng phong trào kháng chiến chống thực dân Pháp ngay từ những ngày đầu chúng xâm lược Nam Kỳ. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là biểu tượng cho tinh thần yêu nước, ý chí bất khuất và lòng trung nghĩa của người dân vùng đất Trảng Bàng.
Lãnh binh Đặng Văn Tòng là hậu duệ của gia đình có truyền thống khai phá và bảo vệ quê hương. Thân phụ ông là Đặng Văn Trước, người quê tỉnh Bình Định theo bước lưu dân vào Nam lập nghiệp tại vùng Bến Đồn. Với công lao khai khẩn đất đai, lập nên làng Gia Lộc và tham gia chống quân Cao Miên xâm lược, ông Đặng Văn Trước được nhân dân tôn vinh là bậc tiên hiền của làng và lập miếu thờ để tưởng nhớ công đức.
Kế thừa truyền thống yêu nước của gia đình, khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Nam Kỳ, Đặng Văn Tòng đã tích cực chiêu mộ nghĩa quân tham gia kháng chiến. Với tài năng và uy tín của mình, ông được triều đình nhà Nguyễn phong chức Lãnh binh và trở thành một trong những thủ lĩnh nghĩa quân hoạt động mạnh trên địa bàn Trảng Bàng, Gò Dầu và các vùng lân cận.
Sau khi thực dân Pháp đánh chiếm thành Gia Định vào ngày 17/02/1859, phong trào kháng chiến ở Nam Bộ diễn ra ngày càng quyết liệt. Năm 1860, vua Tự Đức cử danh tướng Nguyễn Tri Phương giữ chức Gia Định Quân thứ để tổ chức lực lượng chống Pháp. Đầu năm 1861, Lãnh binh Đặng Văn Tòng nhận lệnh đưa quân tham gia bảo vệ Đại đồn Chí Hòa – căn cứ quân sự trọng yếu của triều đình ở Nam Kỳ.
Trong trận chiến bảo vệ Đại đồn Chí Hòa, quân dân ta đã chiến đấu vô cùng anh dũng trước sức tấn công mạnh mẽ của quân Pháp. Tuy nhiên, do tương quan lực lượng chênh lệch, Đại đồn Chí Hòa thất thủ vào cuối tháng 2 năm 1861. Sau thất bại này, Lãnh binh Đặng Văn Tòng tiếp tục tập hợp lực lượng, rút về Trảng Bàng để duy trì cuộc kháng chiến.
Tại quê hương Trảng Bàng, ông cùng nghĩa quân và nhân dân địa phương tổ chức nhiều hoạt động chống Pháp quyết liệt. Khi quân Pháp mở các cuộc tấn công nhằm tiêu diệt lực lượng kháng chiến, nghĩa quân của ông đã chiến đấu kiên cường, gây cho địch nhiều tổn thất. Tuy nhiên, trước ưu thế vượt trội về quân số và vũ khí của đối phương, lực lượng nghĩa quân buộc phải rút vào khu vực rừng Tha La để bảo toàn lực lượng và tiếp tục chiến đấu lâu dài.
Không khuất phục được bằng quân sự, thực dân Pháp đã sử dụng nhiều thủ đoạn để truy bắt các thủ lĩnh nghĩa quân. Trong hoàn cảnh đó, Lãnh binh Đặng Văn Tòng bị địch bắt và lưu đày sang Guyane thuộc Pháp ở Nam Mỹ. Dù phải chịu cảnh lưu đày khắc nghiệt, tinh thần yêu nước và ý chí chống ngoại xâm của ông vẫn là nguồn cổ vũ lớn đối với phong trào đấu tranh của nhân dân Nam Bộ lúc bấy giờ.
Sau này, Lãnh binh Đặng Văn Tòng trở về quê hương và qua đời tại Trảng Bàng. Cuộc đời của ông gắn liền với những năm tháng đầu tiên của phong trào kháng chiến chống thực dân Pháp ở Nam Bộ, thể hiện khí phách hiên ngang và lòng trung thành với dân tộc.
Để ghi nhớ công lao của người anh hùng dân tộc, ngày nay tại Trảng Bàng có một tuyến đường mang tên Đặng Văn Tòng. Đây không chỉ là sự tri ân đối với một vị chỉ huy nghĩa quân yêu nước mà còn là lời nhắc nhở các thế hệ hôm nay về truyền thống đấu tranh bất khuất của cha ông trong sự nghiệp bảo vệ quê hương, đất nước.
