Khởi nghĩa Tráng Tả Dìn và nắm muối trắng

Ngày lửa cháy ở Mường Hum

“Tao già rồi, chân cẳng run run, mắt mờ, nhưng chuyện ngày xưa… cái thời giặc Pháp nó vào bản, tao nhớ rõ lắm con ạ. Mường Hum hồi ấy yên bình, ruộng nương xanh như tấm chăn của mẹ, vậy mà giặc với bọn tay sai nó đến, nó bóc lột, nó bắt phu, bắt lính… dân mình khổ đến mức cơm chẳng đủ ăn, áo chẳng đủ mặc.”

Già Sếnh ngồi hong tay bên bếp lửa, ánh lửa hắt lên khuôn mặt nhăn nheo như bản đồ của núi rừng. Ông kể:

“Năm 1887, nghĩa quân của bản mình từ Lũng Pô kéo xuống đánh đồn Mường Hum. Đêm tối, sương phủ dày như khói, thế mà anh em nghĩa quân vẫn men theo vách núi, tiến sát đồn giặc. Vừa nghe tiếng hò reo, bọn lính trong đồn bỏ chạy như đàn dê lạc chủ. Pháp ở Bát Xát phải kéo quân lên cứu. Lực lượng thì chênh nhiều, nhưng nghĩa quân đánh gan lắm, không sợ chết, đánh xong lại rút về rừng.”

Già Sếnh vuốt cái tẩu thuốc bằng tre:

“Rồi đến năm 1888, anh em phục kích ở Cốc Mỳ, giết cả tên chỉ huy Ma-giê. Lính lê dương, lính khố đỏ nằm la liệt. Bọn sống sót bỏ chạy, quăng hết đồ. Sau trận ấy, giặc sợ lắm, tăng quân, bắt dân mình đi làm sân bay, đồn bốt. Nhưng dân mình ai chịu? Nhiều người bỏ trốn, chạy vào rừng.”

Già lắc đầu:

“Giặc nó đông, nó hung, nhưng bản mình không bao giờ chịu thua. Năm 1894, nghĩa quân còn đánh năm trận liền, làm bọn nó xanh mặt. Ấy thế mà vẫn chưa yên đâu.”

Giọng ông chậm lại:

“Thời ấy ai cũng khổ, nhưng ai cũng gan. Núi Mường Hum không bao giờ cúi đầu trước giặc. Tao nhớ, nhớ mãi cái khí thế ấy, như lửa cháy trong tim… Cho đến giờ nhắm mắt vẫn còn thấy.”