Khúc ca “Đất Nước” của người chiến sĩ trẻ trên chiến khu Trị Thiên

Giữa những năm tháng chiến tranh ác liệt nhất, khi bom đạn Mỹ trút xuống miền Nam và cả dân tộc dồn sức cho ngày thống nhất, có một người lính trẻ cầm bút đã đặt ra câu hỏi lớn: đất nước là gì, và ai làm nên đất nước? Người ấy là Nguyễn Khoa Điềm. Câu trả lời ông viết ra trên chiến khu Trị Thiên năm 1971 đã trở thành một trong những trang thơ sâu sắc nhất của thơ ca kháng chiến chống Mỹ. Câu chuyện của ông là câu chuyện về một thế hệ trí thức trẻ chọn trở về chiến trường, chọn gắn cuộc đời mình với vận mệnh Tổ quốc.

Nguyễn Khoa Điềm sinh ngày 15 tháng 4 năm 1943 tại thôn Ưu Điềm, xã Phong Hòa, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế, trong một gia đình trí thức giàu truyền thống yêu nước. Ông lớn lên trong những năm đất nước bị chia cắt. Năm 1955, khi mới mười hai tuổi, ông rời quê hương ra miền Bắc để học tại trường học sinh miền Nam, nơi con em cán bộ, đồng bào miền Nam được nuôi dạy với hy vọng một ngày sẽ trở về xây dựng quê hương. Ông học tập, trưởng thành trong môi trường ấy, rồi theo học khoa Văn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Năm 1964, sau khi tốt nghiệp đại học, nhiều con đường êm ấm có thể mở ra cho người thanh niên có học vấn. Nhưng ông chọn trở về miền Nam, nơi chiến tranh đang ngày càng khốc liệt. Ông tham gia phong trào học sinh, sinh viên đô thị, rồi hoạt động ở chiến trường Thừa Thiên Huế và Trị Thiên, vừa làm công tác văn nghệ vừa gắn bó với cuộc chiến đấu của nhân dân. Những người trẻ trong các đô thị miền Nam khi ấy đang đứng trước một ngã rẽ: sống yên thân trong vùng tạm chiếm hay xuống đường, đứng về phía dân tộc. Nguyễn Khoa Điềm chứng kiến sự thức tỉnh ấy và hiểu sâu sắc nó.

Từ trải nghiệm đó, năm 1971, ông hoàn thành trường ca “Mặt đường khát vọng” tại chiến khu Trị Thiên. Bài thơ ra đời trong điều kiện thiếu thốn, giữa núi rừng và bom đạn, nhưng lại mang tầm vóc suy tư lớn. Trường ca viết về sự thức tỉnh của tuổi trẻ đô thị miền Nam trước non sông đất nước, về sứ mệnh của thế hệ mình đối với quê hương. Tác phẩm được in lần đầu năm 1974, một năm trước ngày đất nước thống nhất.

Phần được nhiều người nhớ nhất của trường ca là đoạn “Đất Nước” ở đầu chương V. Ở đó, nhà thơ không nói về đất nước bằng những lời hô hào lớn lao, mà kể về một đất nước rất gần gũi: đất nước có từ những câu chuyện bà kể, từ miếng trầu, hạt gạo, từ mái tóc mẹ búi sau đầu, từ những phong tục, tập quán của người Việt. Điều làm nên tầm vóc tư tưởng của đoạn thơ là nhận thức rằng đất nước không chỉ thuộc về những vị anh hùng nổi tiếng trong sử sách. Đất nước được làm nên bởi nhân dân, bởi vô số con người bình thường, vô danh, đã sống, lao động, chiến đấu và hy sinh qua bao thế hệ. Chính họ đã giữ gìn và truyền lại non sông, giữ lửa, giữ tiếng nói, dựng xây giang sơn. Nhà thơ khai thác chất liệu văn hóa dân gian một cách tự nhiên, khiến tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân” hiện lên vừa giản dị vừa thấm thía.

Tư tưởng ấy có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh lúc đó. Giữa cuộc chiến tranh nhân dân, người lính và người dân được nhắc nhở rằng mình không chiến đấu vì một khái niệm xa xôi, mà vì chính đất nước của mình, nơi có cha mẹ, làng xóm, ký ức và tương lai. Bài thơ vì thế không chỉ cổ vũ tinh thần chiến đấu mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu rõ trách nhiệm của mình: đất nước là máu xương của nhân dân, và mỗi người phải biết gánh vác, giữ gìn.

Sau ngày đất nước thống nhất, Nguyễn Khoa Điềm tiếp tục hoạt động văn nghệ và chính trị. Ông là tác giả của các tập thơ “Đất ngoại ô”, “Ngôi nhà có ngọn lửa ấm”, “Cõi lặng”, cùng nhiều tác phẩm khác. Năm 2000, ông được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật. Năm 2001, ông được bầu làm Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tư tưởng Văn hóa Trung ương. Dù đảm nhiệm những trọng trách ấy, ông vẫn được nhiều thế hệ độc giả biết đến trước hết như một nhà thơ của thời chống Mỹ.

Câu chuyện của Nguyễn Khoa Điềm cho tôi thấy rằng thơ ca có thể góp phần làm nên tinh thần của một thời đại. Một bài thơ viết ra trên chiến khu đã giúp những người trẻ hiểu rằng đất nước không phải là điều gì xa vời, mà là thứ được gìn giữ bằng sự hy sinh thầm lặng của biết bao con người. Hôm nay, khi đọc lại “Đất Nước”, chúng ta được nhắc nhớ về công ơn của những người đã không để lại tên tuổi, và về trách nhiệm của mỗi người trẻ trong việc tiếp tục giữ gìn, xây dựng quê hương mình.