LÊ KHẮC CẨN

Lê Khắc Cẩn (có sách viết là Lê Khắc Cần) nguyên tên là Khắc Nghị, khi đi thi mới đổi là Khắc Cần. Ông sinh năm 1832, người làng Hạnh Thị, huyện An Lão (nay thôn Đông Hạnh, xã An Thọ, huyện An Lão, Hải Phòng). Xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo, tương truyền cha ông phải làm nghề đóng cối xay để lấy tiền nuôi con ăn học. Ông bản tính thông minh, đĩnh ngộ. Ngay từ nhỏ đã nổi tiếng thần đồng. Niên hiệu Tự Đức thứ 15 (1862) khi thi đình, ông đứng thứ nhì, giành học vị Hoàng Giáp. Thi Hương, thi Hội ông đều đỗ đầu.

Trong lịch sử Việt Nam thời nhà Nguyễn, Lê Khắc Cẩn là tiến sĩ Hán học duy nhất người Hải Phòng. Cuộc đời, thân thế, sự nghiệp của ông là tấm gương sáng về tinh thần yêu nước, thương dân, thanh liêm, chính trực. Ông còn nổi tiếng với tài văn chương mà sự nghiệp còn để lại với nhiều sáng tác: văn chiếu, biểu, văn sách, thơ, thư từ, câu đối.

Khi làm án sát Nam Định, thấy thế lực khách trú chèn lấn các nhà buôn người Việt, ông đã kiên quyết chống lại. Bọn này rất căm đã âm mưu đầu độc. Tuy làm quan coi về hình án đầu tỉnh mà nhà thanh bạch, có người muốn lợi dụng mẹ ông để biếu xén đút lót, nhưng ông kiên quyết chối từ và luôn khuyên mẹ đề phòng thủ đoạn của bọn xấu.

Những biến động của lịch sử đất nước ở nửa sau thế kỷ XIX đã tác động mạnh mẽ đến quan điểm của ông về tình hình đất nước cùng nhiều nhân vật đương thời. Qua những trước tác ông để lại, có thể khẳng định về một thái độ dứt khoát của Lê Khắc Cẩn đứng về phe chủ chiến chống lại cuộc xâm lược của thực dân Pháp. Điều này phần nào bộc lộ qua những câu thơ ông viết về sự kiện quân Pháp đánh chiếm 6 tỉnh Nam Kỳ: "Quan văn giương bút dâng thơ đánh/Cụ lớn cầm quân tính chuyện hoà". Khi Pháp chiếm Nam Kỳ, ông viết sớ xin tòng chinh, lời lẽ vô cùng khẩn thiết. Vua chấp nhận, ông vào mặt trận vùng Nam Ngãi.

Tuy bận việc quan, nhưng ông vẫn ham sáng tác. Tại Viện Hán - Nôm hiện còn lưu giữ nhiều tác phẩm của Lê Khắc Cẩn như: Hải Hạnh văn phái, Hải Hạnh thi tập, Hải Hạnh thi tập văn và Miễn Trai văn tập… Hải Hạnh và Miễn Trai là bút hiệu của ông. Ngoài ra ở thư viện Hán Nôm Hà Nội còn có cuốn “Song nguyên Lê phiên hầu thi văn” cũng được cho là tác phẩm của ông mà người sau sưu tầm biên soạn lại. Tên sách phù hợp với học vị, chức tước và họ của ông. Với tài năng và đạo đức của Lê Khắc Cẩn, cùng những đóng góp cho nền văn học nước ta nửa sau Thế kỷ XIX, ngày 22-11-2003 tại Văn Miếu Quốc Tử Giám, một hội thảo khoa học về Lê Khắc Cẩn đã được tổ chức.

Điểm nổi bật của Lê Khắc Cẩn chính là thành tựu văn học ông để lại, với các thể loại biểu, văn, thơ, phú… và cả âm nhạc cung đình. Nhưng trên hết vẫn là một khí phách dân tộc toát lên trong tác phẩm của ông trước hoàn cảnh tang thương của lịch sử đất nước mà ông cũng như nhiều kẻ sĩ đương thời phải bất lực chứng kiến để rồi đành dùng ngòi bút làm vũ khí chiến đấu.

Thể hiện sự tri ân của thành phố và quê hương đối với ông, tháng 3-2008, UBND thành phố Hải Phòng đã quyết định phê duyệt dự án đầu tư xây dựng đền thờ tiến sĩ, nhà thơ Lê Khắc Cẩn ngay tại quê hương ông - thôn Đông Hạnh, xã An Thọ, huyện An Lão, Hải Phòng. Ngày 3-10-2010 đền thờ tiến sĩ, nhà thơ yêu nước Nguyễn Khắc Cẩn đã khánh thành. Trong bài văn bia đặt tại đền thờ có câu thuật lại tính cách của Lê Khắc Cẩn như sau: “Tín nghĩa với bạn bè thì tha thiết chân thành; hiếu kính thờ tiên nhân thì rụt rè cẩn trọng… Rong ruổi trên đường làm quan, thi hành chính sự, ông dốc hết tâm sức lao khổ, làm rạng tỏ đạo sáng của kẻ bề tôi, là tấm gương lớn của nhà Nho vậy”.

Nhà nghiên cứu văn hóa, Giáo sư, Anh hùng lao động Vũ Khiêu có những dòng câu đối tôn vinh cuộc đời và sự nghiệp của Lê Khắc Cẩn:

Cuộc phong trần mến nước thương dân

Đất Hạnh Thị còn vương đôi giọt lệ

Lập di cảo lời hay ý đẹp

Trời Hải Phòng thêm sáng một vì sao.