Lê Văn Một – Người thuyền trưởng mở đường trên biển
Lê Văn Một (1921–1982), còn được biết đến với tên gọi Út Một, tên Pháp là Abel René, là một trong những người đặt nền móng cho các tuyến vận tải vũ khí bằng đường biển phục vụ cách mạng Việt Nam. Ông là thuyền trưởng của tàu Phương Đông 1, con tàu gỗ đầu tiên chở vũ khí từ miền Bắc vượt biển vào Nam, mở đầu cho những chuyến vận tải trên tuyến Đường Hồ Chí Minh trên biển.
Xuất thân trong một gia đình có truyền thống học vấn
Lê Văn Một sinh năm 1921, thuộc một gia đình có truyền thống học tập và có nguồn gốc gắn với vùng đất Tiền Giang. Khi mới sinh, ông mang tên Pháp Abel René, là người con thứ 11 trong gia đình có 13 anh chị em.
Cha ông là Lê Văn Giỏi, từng giữ chức Đốc học Mỹ Tho; mẹ là bà Trần Thị Lang. Từ nhỏ, Abel René được gia đình tạo điều kiện học tập tại nhiều trường ở Mỹ Tho, Sài Gòn, Huế và Hà Nội, trong đó có Trường Thăng Long. Nhờ được tiếp nhận nền giáo dục Tây học, ông có vốn kiến thức và khả năng ngoại ngữ tốt.
Khi trưởng thành, Abel René gia nhập lực lượng hải quân Pháp và từng làm hoa tiêu trên tàu tuần dương Lamotte Picquet, một trong những tàu chiến lớn của Pháp ở Đông Dương thời bấy giờ.
Bước ngoặt sau Cách mạng Tháng Tám
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã tạo nên bước ngoặt lớn trong cuộc đời Abel René. Từ một người từng phục vụ trong lực lượng hải quân Pháp, ông lựa chọn đi theo cách mạng và kháng chiến.
Cũng từ thời điểm đó, ông đổi tên thành Lê Văn Một, thường được gọi thân mật là Út Một. Sự thay đổi tên gọi cũng đánh dấu sự chuyển hướng trong cuộc đời ông: từ một người được đào tạo trong môi trường Pháp trở thành một chiến sĩ góp sức cho sự nghiệp đấu tranh giành độc lập của dân tộc.
Mở “con đường xuyên Tây” đưa vũ khí về Nam Bộ
Sau khi cuộc kháng chiến chống Pháp toàn quốc bùng nổ vào cuối năm 1946, lực lượng cách mạng ở Nam Bộ gặp tình trạng thiếu thốn nghiêm trọng về vũ khí. Trong hoàn cảnh đó, một lực lượng vận tải được tổ chức để tìm mua vũ khí từ nước ngoài và đưa về chiến trường.
Lê Văn Một cùng 12 đồng đội được lựa chọn sang Bangkok, Thái Lan, thực hiện nhiệm vụ mua và vận chuyển vũ khí về Nam Bộ theo tuyến đường xuyên qua Thái Lan và Campuchia.
Trong chuyến đi, ông được giao mang theo 25kg vàng do nhân dân đóng góp trong “Tuần lễ vàng” để mua vũ khí. Số vàng được ông cất giữ cẩn thận và mang theo trong suốt hành trình.
Lê Văn Một sau đó tổ chức một đoàn vận tải gồm 10 xe bò, 10 con voi và khoảng 70 người, đưa vũ khí từ Thái Lan qua Campuchia về Nam Bộ.
Đoàn phải vượt núi, băng rừng, qua sông và đối mặt với sự truy lùng của đối phương. Hành trình kéo dài 16 ngày đêm, trong đó đoàn phải chiến đấu nhiều trận để bảo vệ hàng hóa. Đầu tháng 1-1948, chuyến hàng đầu tiên do Lê Văn Một tổ chức đã về đến Nam Bộ, dù có 11 người hy sinh và mất tích.
Từ đường bộ đến những chuyến vượt biển
Nhận thấy vận chuyển bằng đường bộ qua Campuchia vừa khó khăn vừa tổn thất lớn, Lê Văn Một bắt đầu nghĩ đến một phương án khác: vận chuyển vũ khí bằng đường biển.
Cùng với Bông Văn Dĩa, ông tổ chức những chuyến vận tải trên Vịnh Thái Lan. Hai người trở thành những người chỉ huy chủ chốt trên các chuyến tàu vận chuyển vũ khí từ Thái Lan về Nam Bộ.
Những chuyến đi liên tục phải đối mặt với bão tố, sóng lớn, sự truy đuổi của đối phương và nguy cơ mắc cạn. Có lần đoàn tàu phải tránh bão tại Phú Quốc và lưu lại gần một tháng. Lương thực khan hiếm đến mức các chiến sĩ phải đào củ và hái chuối rừng để ăn qua ngày.
Trong nhiều năm, những chuyến vận tải này đã đưa hàng trăm tấn vũ khí và hàng hóa về Nam Bộ, góp phần quan trọng vào việc chi viện cho chiến trường trong kháng chiến chống Pháp.
Đặc biệt, kinh nghiệm từ những chuyến vận tải trên “con đường xuyên Tây” đã trở thành một trong những tiền đề quan trọng cho việc hình thành tuyến vận tải chiến lược trên biển trong cuộc kháng chiến chống Mỹ sau này.
Thuyền trưởng của con tàu không số đầu tiên
Đầu những năm 1960, khi phong trào cách mạng ở miền Nam phát triển mạnh, nhu cầu vũ khí từ miền Bắc vào Nam ngày càng cấp thiết.
Lúc này, Lê Văn Một đang tập kết ở miền Bắc và giữ chức Cảng trưởng cảng Cẩm Phả. Ông được điều về Đoàn 759, tiền thân của lực lượng vận tải biển thuộc Hải quân nhân dân Việt Nam, để thực hiện nhiệm vụ đặc biệt: mở tuyến vận chuyển vũ khí từ miền Bắc vào miền Nam bằng đường biển.
Ngày 11-10-1961, tại Bến K15, Đồ Sơn, Hải Phòng, con tàu gỗ Phương Đông 1 rời bến. Lê Văn Một giữ vai trò thuyền trưởng, còn Bông Văn Dĩa là chính trị viên.
Trên con tàu nhỏ có 30 tấn vũ khí cùng 12 cán bộ, chiến sĩ. Đây là chuyến đi đặc biệt nguy hiểm bởi nếu bị đối phương phát hiện, con tàu và toàn bộ hàng hóa phải được hủy để bảo đảm bí mật của tuyến vận tải.
Chín ngày vượt biển đầy hiểm nguy
Theo kế hoạch, Phương Đông 1 dự kiến chỉ mất khoảng năm ngày để đến nơi. Tuy nhiên, do phải đối phó với sóng to, gió lớn và tránh sự kiểm soát của tàu địch, hành trình kéo dài tới 9 ngày.
Trong lúc gần đến vùng biển Cà Mau, tàu bị đối phương phát hiện và truy đuổi. Lê Văn Một đã bình tĩnh chỉ huy thủy thủ đoàn tăng tốc, sử dụng các phương án nghi binh và chuẩn bị phương án chiến đấu.
Trong tình huống xấu nhất, các chiến sĩ xác định sẽ hủy tàu và hàng hóa, quyết không để vũ khí rơi vào tay đối phương. Với bản lĩnh của một người từng có nhiều năm hoạt động trên biển, Lê Văn Một đã chỉ huy con tàu vượt qua vòng vây.
Sau nhiều ngày lênh đênh trên biển, Phương Đông 1 cập bến Vàm Lũng, Cà Mau an toàn, đưa toàn bộ 30 tấn vũ khí vào chiến trường miền Nam.
Chuyến đi thành công đã chứng minh rằng có thể thiết lập một tuyến vận tải chiến lược bằng đường biển từ miền Bắc vào miền Nam.
Tiếp tục mở những bến mới
Sau chuyến Phương Đông 1, Lê Văn Một tiếp tục được giao chỉ huy tàu gỗ 41 đưa vũ khí vào miền Đông Nam Bộ.
Đêm 3-10-1963, ông cùng đồng đội thực hiện chuyến mở bến Lộc An, Bà Rịa – Vũng Tàu, đưa vũ khí vào khu vực ngay gần đồn Phước Hải của đối phương.
Trong chuyến đi này, con tàu gặp tình huống nguy hiểm khi bị mắc cạn. Tuy nhiên, nhờ kinh nghiệm và sự linh hoạt, Lê Văn Một đã xử trí tình huống, bảo đảm hàng hóa được đưa đến nơi an toàn.
Những chuyến đi như Phương Đông 1 và tàu 41 được xem là những bước mở đường quan trọng cho tuyến vận tải chiến lược trên biển, góp phần hình thành Đường Hồ Chí Minh trên biển trong những năm chống Mỹ.
Người “khai sơn phá thạch” trên tuyến biển
Lê Văn Một là một trong những người tiên phong của lực lượng tàu không số. Ông không chỉ có kinh nghiệm hàng hải mà còn sở hữu bản lĩnh, khả năng xử trí linh hoạt và tinh thần sẵn sàng hy sinh khi thực hiện nhiệm vụ.
Cùng với Bông Văn Dĩa và những người lính tàu không số, ông đã đặt những bước chân đầu tiên trên tuyến vận tải biển đặc biệt, một tuyến đường mà mỗi chuyến đi đều có thể trở thành chuyến đi cuối cùng.
Những chiến công của ông và đồng đội đã góp phần mở ra một tuyến chi viện chiến lược, đưa vũ khí và hàng hóa từ hậu phương miền Bắc vào chiến trường miền Nam trong những năm tháng khốc liệt của chiến tranh.
Những năm cuối đời và sự ghi nhận
Lê Văn Một qua đời năm 1982. Sau khi ông mất, những đóng góp của ông tiếp tục được nhắc lại trong các công trình nghiên cứu và lịch sử của Hải quân nhân dân Việt Nam.
Ông được Nhà nước công nhận là liệt sĩ và truy tặng Huân chương Độc lập hạng Ba vì những đóng góp đối với sự nghiệp cách mạng.
Tên tuổi Lê Văn Một gắn liền với những chuyến tàu đầu tiên mở tuyến vận tải trên biển. Từ “con đường xuyên Tây” trong kháng chiến chống Pháp đến Phương Đông 1 và những chuyến tàu không số trong kháng chiến chống Mỹ, cuộc đời ông là một hành trình đặc biệt của lòng yêu nước, sự quả cảm và tinh thần sẵn sàng nhận nhiệm vụ khó khăn.
Lê Văn Một – người thuyền trưởng của tàu Phương Đông 1, người tiên phong mở tuyến vận tải vũ khí trên biển, đã cùng đồng đội đặt những viên gạch đầu tiên cho Đường Hồ Chí Minh trên biển. Những chuyến đi của ông góp phần viết nên một trang sử đặc biệt của Hải quân nhân dân Việt Nam và cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước.
