Lời dặn từ ải Nam Quan và 10 năm nếm mật nằm gai
Nguyễn Trãi sinh ra trong một gia đình đại trí thức, là cháu ngoại của quan đại thần Tư đồ Trần Nguyên Đán và là con trai của Tiến sĩ Nguyễn Phi Khanh. Năm 1407, khi nhà Hồ sụp đổ, quân Minh tràn sang xâm lược nước ta, gia đình ông ly tán trong máu và nước mắt. Cha ông – cụ Nguyễn Phi Khanh – bị giặc bắt giải về Trung Quốc.
Nguyễn Trãi khóc nấc, chạy theo xe tù của cha đến tận ải Nam Quan với ý định tròn chữ hiếu, đi theo phụng dưỡng cha nơi đất khách. Nhưng tại biên giới bờ cõi, người cha già đã nhìn thẳng vào mắt con và đưa ra một lời dặn dò làm thay đổi hoàn toàn lịch sử: "Con là người có học, có tài, đi theo ta khóc lóc ích gì? Hãy quay về, tìm cách rửa nhục cho nước, trả thù cho cha, đó mới là đại hiếu!".
Gạt nước mắt quay về, Nguyễn Trãi bị quân Minh giam lỏng tại thành Đông Quan. Suốt 10 năm trời sống giữa hang hùm nọc rắn, ông âm thầm đọc sách, nghiên cứu binh pháp và đau đáu tìm minh chủ. Năm 1420, nghe tiếng Bình Định Vương Lê Lợi dấy binh khởi nghĩa tại núi rừng Lam Sơn [xl], Nguyễn Trãi đã băng rừng lội suối, vượt qua mạng lưới mật thám dày đặc của địch để tìm đến chiến khu [xl]. Ông dâng lên Lê Lợi tập "Bình Ngô sách" – chiến lược quân sự thiên tài đặt nền móng toàn diện cho thắng lợi của cuộc khởi nghĩa, chứng minh một bài học: Sức mạnh lớn nhất để đánh bại kẻ thù không nằm ở gươm đao, mà nằm ở một đường lối chiến lược đúng đắn.
