Lời đối thép nơi đất khách

Năm Đinh Sửu (1637), đời vua Lê Thần Tông, đất nước bấy giờ tuy trong cảnh "Lê trung hưng" nhưng quan hệ bang giao với nhà Minh vẫn vô cùng phức tạp. Với tài năng xuất chúng và lòng trung quân ái quốc, ông Giang Văn Minh khi ấy đã ngoài 60 tuổi, được nhà vua tin tưởng giao trọng trách dẫn đầu đoàn sứ bộ sang Yên Kinh (Bắc Kinh ngày nay).

Chuyến đi ấy không chỉ mang sứ mệnh ngoại giao thông thường mà còn gánh vác một nhiệm vụ nặng nề: yêu cầu nhà Minh chấm dứt việc đòi lễ vật là những bức tượng người bằng vàng để đền mạng cho tên bại tướng Liễu Thăng từ thời Lam Sơn.

Khi đoàn sứ bộ đến nơi, hoàng đế nhà Minh (vua Sùng Trinh) cố ý làm ngơ, không cho vào yết kiến ngay mà bắt chờ đợi nhiều tháng ròng. Để thử thách bản lĩnh và sỉ nhục sứ thần nước nhỏ, trong một buổi yến tiệc giữa triều đình đông đủ văn võ bá quan, vua Minh đã ngạo mạn đưa ra một vế đối:

"Đồng trụ chí kim đài dĩ lục"

(Cột đồng đến nay rêu đã xanh)

Cả điện Kim Loan im phăng phắc. Vế đối này vô cùng thâm độc bởi nó nhắc lại việc Mã Viện từng dựng cột đồng để đánh dấu sự cai trị của phương Bắc lên đất Việt kèm lời nguyền rủa cay nghiệt. Vua Minh muốn dùng quá khứ đau thương đó để uy hiếp tinh thần của người con đất Việt.

Thế nhưng, không một chút do dự, Giang Văn Minh ngẩng cao đầu, ánh mắt quắc thước nhìn thẳng vào vị hoàng đế đang ngự trên cao. Tiếng nói của ông vang lên dõng dạc, rền vang khắp điện:

"Đằng Giang tự cổ huyết do hồng"

(Sông Bạch Đằng từ xưa máu còn đỏ)

Câu đối đáp trả như một tia sét đánh giữa trời quang. Nếu vua Minh nhắc đến "Cột đồng" như một biểu tượng của sự xâm lược, thì Giang Văn Minh lại dùng "Sông Bạch Đằng" — nơi chôn vùi hàng vạn quân xâm lược phương Bắc từ đời Nam Hán, Tống đến Nguyên — để đáp trả. Vế đối không chỉ chỉnh về từ ngữ, niêm luật mà còn là một bản hùng ca ngắn gọn về sức mạnh quật cường của dân tộc Việt.

Bị chạm lòng tự ái và quá đỗi kinh ngạc trước sự bướng bỉnh của vị sứ thần, vua Minh đã mất đi sự bình tĩnh của một bậc quân vương. Trong cơn thịnh nộ, ông ta đã hạ lệnh hành hình Giang Văn Minh một cách dã man để thỏa lòng hận thù. Thế nhưng, ngay cả khi đối mặt với cái chết, người con làng Đường Lâm ấy vẫn giữ vững tư thế hiên ngang, không một lời van xin, khiến quân lính nhà Minh cũng phải rùng mình nể sợ.

Khi thi hài ông được đưa về nước, vua Lê Thần Tông và chúa Trịnh Tráng đã đích thân ra khỏi kinh thành để đón linh cữu. Trước sự hy sinh cao cả ấy, nhà vua đã gạt lệ khen rằng: “Sứ bất nhục quân mệnh, khả vị thiên cổ anh hùng" (Sứ giả không làm nhục mệnh vua, xứng đáng là bậc anh hùng muôn đời).