Mạc Đĩnh Chi

Mạc Đĩnh Chi (1280-1350)

Ông tên tự là Tiết Phu, người làng Lũng Động, huyện Chí Linh, Hải Dương thông, minh hơn người, nhưng tướng mạo xấu xí.

Ông đỗ trạng nguyên dưới thời vua Trần Anh Tông khi đó mới 24 tuổi, nhưng do tướng mạo xấu xí không được vua coi trọng, ông liền làm bài phú “Ngọc tỉnh liên” để tự ví mình, vua đọc thấy hay rồi cất nhắc lên làm thái học sinh dũng thủ, sung chức nội thư gia.

Về ông có một sự tích, đó là khi đi sứ nhà Nguyên, trong phủ có một bức trướng vẽ chim sẻ đậu trên cành trúc, ông chạy tới xem thì bị mọi bị mọi người cười là quê mùa, ông liền xé rách con chim sẻ, mọi người lấy làm lạ hỏi tại sao thì ông đáp: “Tôi nghe người xưa chỉ vẽ cây mai chim sẻ thôi, vì trúc là quân tử sẻ là tiểu nhân, nay tể tướng lấy trúc với sẻ thêu vào bức trướng thế là lấy tiểu nhân ở trên quân tử. Tôi sợ đạo tiểu nhân lớn lên, đạo quân tử mòn đi, nên vì thánh triều từ bỏ.” Người Nguyên nghe xong rất khâm phục.

Thời Trần Minh Tông ông càng được tin dùng hậu đãi, ông làm quan rất thanh liêm.

Chu Văn An là người làng Thanh Liệt, xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm (nay là huyện Thanh Trì, Hà Nội).

Đỗ thái học sinh (Tiến sỹ) rồi về nhà mở trường dạy học, đã có rất nhiều học sinh của ông thành đạt, giữ những trọng trách quan trọng ở triều đình như Phạm Sư Mạnh, Lê Bá Quát. Đời vua Trần Minh Tông (1314-1329) ông được mời ra giữ chức tư nghiệp trường Quốc Tử Giám.

Đời vua Trần Dụ Tông dâng sớ xin chém bảy tên gian thần (gọi là Thất trảm sớ) nhưng không được chấp nhận. Sau đó ông cáo quan về ở ẩn tại núi Phượng Hoàng, làng Kiệt Đặc, huyện Chí Linh. Trong thời gian về ở ẩn ông cũng có những tác phẩm thơ bằng chữ Hán như Tiều ẩn thi tập, thơ bằng chữ Nôm như Quốc ngữ thi tập.

Theo nhận xét của Phan Huy Chú thơ Chu Văn An rất trong sáng u nhàn. Ngoài ra ông còn soạn bộ Tứ thư thuyết ước gồm 10 tập trình bày những điểm cơ bản về 4 bộ sách của sách Nho giáo. Khi mất ông được triều đình truy tặng chức danh Văn Trinh Công ban tên hiệu là khanh Tiết và được thờ ở Văn Miếu.

Ông là một nhà nho tiết tháo, cương trực, đấu tranh cho chính nghĩa. Một ẩn sỹ thanh cao, gương mẫu, một thi sỹ của thiên nhiên, ngoài ra ông còn được biết đến với tư cách là một thầy thuốc đông y.