Mẹ Việt Nam Anh hùng Trần Thị Mít

MẸ VIỆT NAM ANH HÙNG TRẦN THỊ MÍT

Trong lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc Việt Nam, có những người mẹ đã trở thành biểu tượng không phải bởi những chiến công được ghi trên chiến trường, mà bởi sự hy sinh âm thầm và lớn lao của chính cuộc đời mình. Mẹ Việt Nam Anh hùng Trần Thị Mít ở Hải Phú, Hải Lăng, Quảng Trị là một trong những người mẹ như thế. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, gia đình Mẹ đã có nhiều người thân hy sinh cho Tổ quốc. Bản thân Mẹ vừa nuôi dưỡng con cái, vừa tham gia hoạt động cách mạng, nuôi giấu cán bộ, tiếp tế cho bộ đội và nhiều lần bị địch bắt, tra khảo nhưng vẫn một lòng giữ vững khí tiết. Mẹ đã biến nỗi đau mất chồng, mất con, mất cháu thành nghị lực để tiếp tục sống, tiếp tục cống hiến cho cách mạng. Chính vì vậy, tên tuổi Mẹ Trần Thị Mít không chỉ gắn với một gia đình có nhiều liệt sĩ mà còn trở thành biểu tượng về sức chịu đựng phi thường và lòng yêu nước sâu sắc của người phụ nữ Việt Nam.

Mẹ Trần Thị Mít sinh ra và lớn lên tại xã Hải Phú, huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị – một vùng đất miền Trung giàu truyền thống yêu nước, nơi đã trải qua những năm tháng chiến tranh vô cùng khốc liệt. Mẹ lập gia đình và có 12 người con, gồm 10 người con trai và 2 người con gái. Cuộc sống gia đình vốn nghèo khó, đông con, Mẹ phải chịu thương chịu khó lao động để nuôi các con khôn lớn. Theo lời kể của người cháu nội Nguyễn Năng Hóa, cuộc đời Mẹ rất gian khổ vì “nhà đông con, không đủ ăn nên rất cực để nuôi được các con khôn lớn”. Nhưng chính trong hoàn cảnh khó khăn ấy, truyền thống yêu nước và tinh thần cách mạng của gia đình từng bước được hình thành. Khi đất nước bước vào những năm tháng chiến tranh, những người con của Mẹ lần lượt tham gia cách mạng, còn ngôi nhà của Mẹ trở thành một địa điểm nuôi giấu và che chở cán bộ, chiến sĩ.

Cuộc đời hoạt động cách mạng của Mẹ gắn liền với những năm tháng đầy gian nguy ở vùng quê Hải Lăng. Chồng Mẹ tham gia cách mạng, bị địch bắt, tra tấn nhưng nhất quyết không khai báo rồi hy sinh. Người chồng ra đi để lại cho Mẹ 12 người con còn nhỏ. Trong hoàn cảnh ấy, Mẹ vừa phải thay chồng nuôi con, vừa tiếp tục hoạt động cách mạng. Một nguồn tư liệu của Tạp chí Luật sư Việt Nam ghi lại rằng, sau khi chồng hy sinh, Mẹ vẫn “vừa thay chồng nuôi con, vừa hoạt động Cách mạng”. Đây là một chi tiết đặc biệt xúc động, bởi Mẹ không chỉ gánh trên vai trách nhiệm của một người mẹ đông con mà còn phải đối diện với sự truy lùng, đàn áp của kẻ thù.

Những người con của Mẹ lần lượt đi theo cách mạng. Một trong những người con của Mẹ là Nguyễn Năng Phàn, trong một lần đang diễn văn công phục vụ bộ đội và nhân dân thì bị địch bắt. Không khai thác được thông tin từ người chiến sĩ trung kiên, địch đã sát hại anh một cách dã man. Mất con là nỗi đau khủng khiếp đối với bất kỳ người mẹ nào, nhưng trong hoàn cảnh chiến tranh, Mẹ thậm chí không dám đưa thi thể con về chôn cất vì sợ địch phát hiện gia đình mình đang che chở cho cách mạng. Mẹ phải nén đau thương, giữ bí mật để bảo vệ cơ sở cách mạng. Nỗi đau riêng vì thế phải nhường chỗ cho trách nhiệm lớn hơn đối với cuộc đấu tranh chung.

Một người con gái của Mẹ là Nguyễn Thị Tiếp, khi mới 19 tuổi đã trở thành nữ du kích. Trong một lần mang gạo, cơm phục vụ bộ đội, chị bị địch bắt và sát hại. Những mất mát cứ liên tiếp đến với gia đình Mẹ. Sau đó, con trai và con dâu của Mẹ hy sinh, để lại những đứa trẻ còn thơ dại. Mẹ lại trở thành người vừa làm bà, vừa làm mẹ, chăm sóc những đứa cháu thay cho những người con đã nằm lại. Nỗi đau của Mẹ vì thế không chỉ là mất con mà còn là chứng kiến những đứa cháu lớn lên thiếu bóng cha mẹ.

Trong những năm tháng địch càn quét, khủng bố, Mẹ vẫn âm thầm nuôi giấu cán bộ cách mạng. Có lần địch đến khám nhà, Mẹ nhanh trí giấu bộ đội vào trong bồ thóc. Khi chồng và các con vắng nhà, Mẹ vẫn tự mình cày cấy tới hai mẫu ruộng để có thêm lương thực tiếp tế cho bộ đội. Nhiều đêm, Mẹ thức thâu canh đào hầm. Mẹ từng bị địch bắt giam, tra khảo, đánh đập nhiều lần nhưng vẫn nhất quyết không khai báo. Những hành động ấy cho thấy Mẹ không chỉ là một người mẹ có nhiều người thân hy sinh mà chính Mẹ cũng là một người trực tiếp tham gia vào cuộc đấu tranh cách mạng bằng những công việc âm thầm nhưng vô cùng nguy hiểm.

Điều đáng khâm phục hơn cả là sau mỗi lần bị địch bắt, sau mỗi lần nhận tin người thân hy sinh, Mẹ vẫn đứng dậy tiếp tục hoạt động. Những người từng gặp Mẹ đã nhận xét Mẹ là người “đầy dũng khí, tang tóc không nản lòng, kiên trung một lòng theo Đảng, theo cách mạng”. Đó là phẩm chất được hình thành từ chính những năm tháng Mẹ sống giữa bom đạn và mất mát. Mẹ không cầm súng trực tiếp chiến đấu trên chiến trường, nhưng trong cuộc đấu tranh ấy, Mẹ đã trở thành một người lính theo cách riêng của mình – một người lính của hậu phương, của lòng kiên trung và của tình yêu đất nước.

Mẹ Trần Thị Mít từng nói một câu rất xúc động khi được hỏi về sức mạnh giúp Mẹ đứng vững trước những mất mát quá lớn. Mẹ nói: “Mất chồng, mất con Mẹ đau lắm. Mất chồng là mất đi trụ cột của gia đình. Mỗi lần mất con như đứt đi một khúc ruột. Mẹ đã khóc cạn nước mắt. Nhưng mất chồng, mất con không bằng mất nước.” Đây là câu nói được ghi lại trong một bài viết của Tạp chí Luật sư Việt Nam, trong đó tác giả cho biết trực tiếp hỏi Mẹ về nghị lực vượt qua những mất mát. Vì vậy, đây là một lời nói có nguồn ghi chép rõ ràng, rất phù hợp để sử dụng trong các bài tuyên truyền, sinh hoạt truyền thống, đồng thời không nên sửa chữa hoặc thêm thắt thành những câu nói khác.

Câu nói “Nhưng mất chồng, mất con không bằng mất nước” có sức lay động đặc biệt bởi nó thể hiện sự chuyển hóa đau thương cá nhân thành tình yêu Tổ quốc. Với một người mẹ, chồng và con là những người thân yêu nhất. Mất họ là nỗi đau không gì bù đắp được. Nhưng trong suy nghĩ của Mẹ, nỗi đau mất nước, nỗi nhục của người dân sống dưới ách áp bức còn lớn hơn. Chính nhận thức ấy đã giúp Mẹ vượt qua những thời khắc tưởng như không thể chịu đựng nổi. Lời nói mộc mạc nhưng chứa đựng một tinh thần yêu nước mạnh mẽ, cho thấy vì sao một người phụ nữ bình dị có thể đứng vững giữa những mất mát khủng khiếp của chiến tranh.

Mẹ còn khẳng định: “Chính nhục mất nước, căm thù giặc đã tạo cho Mẹ nghị lực, sức mạnh trong lúc đau đớn nhất, vẫn đứng được để hoạt động. Cả cuộc đời Mẹ đã hiến dâng tất cả cho Đảng, cho đất nước, không còn ân hận gì nữa.” Đây cũng là lời được ghi lại trong cuộc trò chuyện với Mẹ và được đăng tải trong bài viết “Thương nhớ Mẹ Mít”. Những lời ấy cho thấy một tâm thế đặc biệt: Mẹ không nhìn những mất mát của gia đình chỉ bằng nỗi đau của riêng mình mà đặt chúng trong cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc.

Không chỉ kiên cường trong chiến tranh, Mẹ Trần Thị Mít còn để lại những lời căn dặn sâu sắc đối với cán bộ, đảng viên trong những năm cuối đời. Khi một đồng chí cán bộ cấp cao đến thăm và ngỏ ý muốn sửa lại căn nhà đơn sơ cho Mẹ, Mẹ lại nhắn nhủ hãy dành số tiền ấy để xây dựng trường học cho trẻ em và trạm y tế cho nhân dân. Mẹ còn căn dặn: “Làm cán bộ phải gương mẫu. Gương cán bộ, đảng viên quan trọng lắm. Phải đấu tranh quyết liệt mọi biểu hiện quan liêu, tham nhũng.” Đây là lời căn dặn được ghi lại bởi tác giả Hải Hưng trong Tạp chí Luật sư Việt Nam, rất có giá trị đối với công tác giáo dục cán bộ, đảng viên và sinh hoạt Chi bộ hiện nay.

Lời căn dặn ấy cho thấy một nét đẹp rất đáng quý ở Mẹ: dù tuổi đã cao, đã trải qua gần cả một đời chiến tranh và mất mát, Mẹ vẫn quan tâm đến việc chung, đến trẻ em, đến sức khỏe của nhân dân và đến phẩm chất của người cán bộ. Mẹ không đặt lợi ích của bản thân lên trước. Ngay cả khi được đề nghị sửa lại căn nhà cho chính mình, Mẹ vẫn nghĩ đến trường học, đến trạm y tế, đến cộng đồng. Từ đó có thể thấy lòng yêu nước của Mẹ không chỉ thể hiện trong những năm chiến tranh mà còn tiếp tục được thể hiện qua cách Mẹ suy nghĩ về tương lai của quê hương, đất nước.

Gia đình Mẹ Trần Thị Mít là một trong những gia đình có mức độ hy sinh đặc biệt lớn trong chiến tranh. Các nguồn tư liệu hiện có có cách thống kê hơi khác nhau về số người thân là liệt sĩ. Tạp chí Luật sư Việt Nam ghi nhận gia đình Mẹ có 9 liệt sĩ, gồm chồng, 6 người con đẻ, một người con dâu và một người cháu nội; Báo Thế giới & Việt Nam cũng xác định Mẹ có 12 người con và đã hiến dâng cho đất nước chồng, sáu người con trai, một người con dâu và một cháu nội. Trong khi một số tài liệu khác ghi “9 con là liệt sĩ” hoặc có cách tính khác. Vì vậy, để bảo đảm chặt chẽ khi sử dụng trong văn bản tuyên truyền, nên dùng cách diễn đạt “gia đình Mẹ có 9 thân nhân là liệt sĩ, gồm chồng, 6 người con, một người con dâu và một người cháu nội”, theo nguồn có mô tả cụ thể nhất.

Ngay từ đợt đầu tiên Nhà nước phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, Mẹ Trần Thị Mít đã là một trong những bà mẹ tiêu biểu được ghi nhận. Báo Quân đội nhân dân cho biết trong đợt đầu tiên, Nhà nước đã tặng và truy tặng danh hiệu cho 19.879 bà mẹ, trong đó có Mẹ Trần Thị Mít ở Hải Phú, Hải Lăng, Quảng Trị, người có 9 con được ghi nhận là liệt sĩ theo nguồn này. Mẹ cũng được giới thiệu trong các tư liệu về những Bà mẹ Việt Nam Anh hùng tiêu biểu của cả nước.

Tên tuổi Mẹ Trần Thị Mít còn được lưu giữ tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam ở Hà Nội trong danh sách những Bà mẹ Việt Nam Anh hùng tiêu biểu. Một tài liệu giới thiệu cuốn sách Hơn cả tượng đài của Thư viện Hà Nam cho biết Mẹ Trần Thị Mít được ghi danh là một trong 10 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng tiêu biểu nhất của cả nước, bởi những đóng góp của bản thân và sự hy sinh to lớn của những người ruột thịt. Điều đó cho thấy sự ghi nhận đối với Mẹ không chỉ ở phạm vi địa phương Quảng Trị mà còn ở tầm biểu tượng của cả nước.

Phẩm chất nổi bật nhất của Mẹ Trần Thị Mít là lòng yêu nước và ý chí kiên trung. Mẹ từng chịu cảnh chồng bị bắt, bị tra tấn rồi hy sinh; nhiều người con, con dâu và cháu lần lượt ra đi; bản thân Mẹ nhiều lần bị bắt, đánh đập, tra khảo. Nhưng sau tất cả, Mẹ vẫn không khuất phục. Mẹ tiếp tục nuôi giấu cán bộ, tiếp tế cho bộ đội, bảo vệ cơ sở cách mạng. Chính trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, phẩm chất của một người phụ nữ bình dị đã được nâng lên thành vẻ đẹp của chủ nghĩa anh hùng cách mạng.

Ở Mẹ còn nổi bật đức hy sinh và tình thương con cháu vô bờ. Mẹ đã nuôi 12 người con trong cảnh nghèo khó, rồi lại chăm sóc những đứa cháu khi cha mẹ chúng hy sinh. Đối với Mẹ, mỗi người con mất đi là “đứt đi một khúc ruột”, nhưng Mẹ vẫn cố gắng đứng vững. Tình mẫu tử trong Mẹ không hề đối lập với lòng yêu nước; trái lại, chính tình yêu con sâu sắc đã làm cho sự hy sinh của Mẹ càng trở nên lớn lao. Mẹ đau vì mất con, nhưng Mẹ hiểu rằng những người con ấy đã hy sinh cho một lý tưởng lớn hơn – độc lập và tự do của dân tộc.

Mẹ cũng là người giản dị, nhân hậu, giàu lòng sẻ chia. Người cháu nội của Mẹ, chị Luyến, nhớ về bà rằng: “Hàng xóm ai cũng quý mến bà vì bà sống tốt lắm, thảo lắm. Nhà nghèo nhưng có cái gì là bà lại cho các cháu với hàng xóm hết.” Nhận xét của người cháu cho thấy phía sau hình ảnh một Bà mẹ Việt Nam Anh hùng là một người phụ nữ rất đỗi đời thường: sống nghèo nhưng rộng lòng, luôn nghĩ đến người khác và được hàng xóm yêu quý.

Những người từng viết về Mẹ cũng đặc biệt ấn tượng trước sự lạc quan và kiên cường của Mẹ. Trước sân nhà Mẹ từng có những câu thơ: “Một nhà đầy dũng khí / Bảy con đã ra đi / Thêm chồng và cháu nội / Treo chín bằng liệt sĩ / Tang tóc không nản lòng / Gieo neo vẫn lạc quan / Ngọt bùi luôn chia sẻ / Xứng danh mẹ anh hùng.” Đây là những câu thơ được khắc trên tấm bia trước nhà Mẹ và được Báo Thế giới & Việt Nam ghi lại; đây là lời của người viết về Mẹ chứ không phải lời của Mẹ, vì vậy khi sử dụng cần ghi rõ để tránh gán nhầm cho Mẹ.

Những năm cuối đời của Mẹ Trần Thị Mít vẫn gắn với sự giản dị và những trăn trở đối với người thân. Mẹ luôn mong muốn tìm được phần mộ người con út Nguyễn Thành, một chiến sĩ thông tin hy sinh tại chiến khu Ba Long. Gia đình đã mất nhiều công sức tìm kiếm nhưng vẫn chưa tìm thấy mộ. Mong ước ấy cho thấy dù tuổi cao, dù đã trải qua quá nhiều mất mát, tình thương của người mẹ dành cho những người con đã hy sinh vẫn không bao giờ nguôi. Đó là nỗi đau mà thời gian không thể xóa nhòa.

Mẹ Trần Thị Mít qua đời năm 2005, hưởng thọ 105 tuổi. Sau khi Mẹ mất, con cháu thực hiện di nguyện của Mẹ là được thờ cùng chồng và các con ngay tại chính ngôi nhà của mình. Khoảng sân, khu vườn, căn bếp và giếng nước được con cháu cố gắng gìn giữ. Ngôi nhà ấy không chỉ là nơi ở của một gia đình mà còn là nơi lưu giữ ký ức về một người mẹ đã dành gần trọn cuộc đời cho gia đình và cách mạng.

Đáng xúc động là sau nhiều năm, căn nhà của Mẹ từng xuống cấp, nhưng đến năm 2015, con cháu đã cùng đóng góp và nhận được sự hỗ trợ của Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị, ngành Lao động - Thương binh và Xã hội cùng Đồn Biên phòng Cửa khẩu Quốc tế La Lay để sửa sang lại. Việc giữ gìn ngôi nhà Mẹ không chỉ là giữ lại một công trình vật chất mà còn là giữ lại một địa chỉ giáo dục truyền thống, nơi các thế hệ sau có thể tìm hiểu về những hy sinh của gia đình Mẹ và của nhân dân Quảng Trị trong chiến tranh.

Nhìn lại cuộc đời Mẹ Trần Thị Mít, điều khiến chúng ta xúc động không chỉ là số người thân đã hy sinh mà còn là cách Mẹ đối diện với mất mát. Mẹ không phủ nhận nỗi đau. Mẹ từng khóc, từng đau đớn đến cạn nước mắt. Nhưng Mẹ không để nỗi đau đánh gục mình. Từ nỗi đau, Mẹ tìm thấy nghị lực; từ căm thù giặc, Mẹ tìm thấy sức mạnh; từ tình yêu gia đình, Mẹ mở rộng thành tình yêu quê hương, đất nước. Chính sự chuyển hóa ấy đã làm nên vẻ đẹp đặc biệt của một người mẹ Việt Nam Anh hùng.

Đối với thế hệ trẻ hôm nay, câu chuyện về Mẹ Trần Thị Mít trước hết là bài học về lòng biết ơn. Những người trẻ được sinh ra trong hòa bình không thể cảm nhận đầy đủ những mất mát mà thế hệ cha ông từng trải qua nếu không tìm hiểu lịch sử. Nhưng thông qua câu chuyện của Mẹ, mỗi người có thể hiểu rằng cuộc sống bình yên hôm nay được đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và cả máu xương của biết bao gia đình. Biết ơn không chỉ là nhớ về quá khứ mà còn là sống có trách nhiệm với hiện tại.

Mẹ còn để lại bài học về bản lĩnh trước khó khăn. Trong cuộc sống hôm nay, thế hệ trẻ có thể gặp những thất bại, áp lực hoặc thử thách khác với chiến tranh, nhưng tinh thần không đầu hàng hoàn cảnh vẫn luôn có giá trị. Mẹ đã từng mất chồng, mất con, bị bắt, bị tra khảo nhưng vẫn đứng dậy. Vì vậy, mỗi người trẻ cần học ở Mẹ tinh thần kiên trì, biết vượt qua nghịch cảnh và không dễ dàng từ bỏ mục tiêu chính đáng của mình.

Đối với đoàn viên, cán bộ trẻ và đảng viên, lời căn dặn của Mẹ về trách nhiệm nêu gương càng có ý nghĩa: “Làm cán bộ phải gương mẫu. Gương cán bộ, đảng viên quan trọng lắm.” Trong bất kỳ thời đại nào, người cán bộ muốn được nhân dân tin tưởng trước hết phải biết nêu gương bằng hành động, sống trách nhiệm, trong sạch, gần dân và vì lợi ích chung. Lời căn dặn của một người mẹ đã trải qua cả một đời hy sinh vì đất nước vì thế vẫn mang giá trị giáo dục sâu sắc đối với công tác xây dựng Đảng, xây dựng đội ngũ cán bộ hôm nay.

Đặc biệt, lời Mẹ dặn phải “đấu tranh quyết liệt mọi biểu hiện quan liêu, tham nhũng” cho thấy tầm nhìn và sự quan tâm của một người mẹ đối với vận mệnh đất nước ngay cả khi tuổi đã cao. Mẹ không chỉ mong con cháu có cuộc sống tốt đẹp mà còn mong những người làm cán bộ phải thực sự có trách nhiệm, biết giữ gìn phẩm chất và niềm tin của nhân dân. Đây là một lời nhắc nhở rất thiết thực đối với mỗi cán bộ, đảng viên: chức vụ càng cao thì trách nhiệm nêu gương càng lớn, và lòng tin của nhân dân là điều phải được gìn giữ bằng chính hành động hằng ngày.

Trong sinh hoạt Đoàn, Chi bộ và các hoạt động giáo dục truyền thống, hình ảnh Mẹ Trần Thị Mít có thể được nhắc đến như một minh chứng sâu sắc cho đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc. Mẹ không phải là một nhân vật xa lạ hay một huyền thoại được tạo nên bởi những lời kể phóng đại. Mẹ là một người phụ nữ bình dị của làng quê Quảng Trị, đã sống, đã chịu đựng, đã yêu thương và đã hy sinh. Chính sự bình dị ấy khiến câu chuyện về Mẹ càng gần gũi và có sức lay động đối với thế hệ trẻ.

Mẹ Trần Thị Mít đã đi xa, nhưng ngôi nhà của Mẹ, những câu chuyện về gia đình Mẹ và những lời Mẹ căn dặn vẫn còn đó. Từ một người phụ nữ nông dân nghèo ở Hải Phú, Mẹ đã trở thành một trong những Bà mẹ Việt Nam Anh hùng tiêu biểu của đất nước. Cuộc đời Mẹ là một trang sử được viết bằng tình mẫu tử, bằng lòng yêu nước, bằng những năm tháng âm thầm nuôi giấu cán bộ và bằng những mất mát không thể đo đếm.

Mẹ không để lại những chiến công vang dội theo nghĩa thông thường. Mẹ để lại một tấm gương sống. Tấm gương ấy nhắc chúng ta rằng sức mạnh của dân tộc không chỉ nằm ở những người trực tiếp cầm súng mà còn nằm trong những người mẹ ở hậu phương, những gia đình đã nuôi dưỡng, che chở và tiễn những người con ra trận. Chính họ đã tạo nên nền tảng tinh thần để dân tộc Việt Nam vượt qua những năm tháng chiến tranh khốc liệt.

Cuộc đời Mẹ Trần Thị Mít vì thế có ý nghĩa giáo dục sâu sắc đối với hôm nay. Mỗi thế hệ trẻ cần biết trân trọng hòa bình, biết ơn những người đã hy sinh, sống có trách nhiệm với gia đình và cộng đồng, đồng thời không ngừng học tập, rèn luyện để góp phần xây dựng quê hương, đất nước. Đó cũng chính là cách thiết thực nhất để những hy sinh của Mẹ và gia đình Mẹ không bị lãng quên.

Mẹ Trần Thị Mít đã dành cả cuộc đời để nuôi con, nuôi cán bộ, nuôi dưỡng niềm tin vào cách mạng và cuối cùng hiến dâng những người thân yêu nhất cho Tổ quốc. Mẹ từng nói: “Mất chồng, mất con không bằng mất nước.” Câu nói ấy không chỉ là lời của một người mẹ trong chiến tranh mà còn là một thông điệp gửi lại cho các thế hệ mai sau về giá trị của độc lập, tự do và trách nhiệm đối với quê hương. Mẹ đã trở về với đất mẹ Quảng Trị, nhưng lòng yêu nước, đức hy sinh và sự kiên trung của Mẹ vẫn còn sống mãi trong ký ức dân tộc – như một lời nhắc nhở rằng hòa bình hôm nay được xây dựng từ những hy sinh mà chúng ta không bao giờ được phép lãng quên.