MỘT ĐÊM GIỮA THÀNH CỔ

Tháng 8 năm 1885, kinh thành Huế chìm trong một bầu không khí nặng nề. Sau cuộc phản công của phe chủ chiến không thành, quân Pháp từng bước siết chặt quyền kiểm soát đối với triều đình nhà Nguyễn. Vua Hàm Nghi cùng Tôn Thất Thuyết rời kinh thành, mở đầu một chặng đường mới của phong trào Cần Vương. Trong những ngày tháng ấy, ở nhiều vùng quê, những con người vốn chỉ quen với ruộng đồng, buôn bán và cuộc sống gia đình bắt đầu nghe thấy những lời kêu gọi đứng lên chống giặc. Có những người cầm gươm, có người cầm giáo, có người chỉ góp một bao gạo hay một chiếc thuyền, nhưng tất cả đều hiểu rằng đất nước đang bước vào một thời kỳ vô cùng khó khăn.

Ở vùng Hương Khê, Hà Tĩnh, phong trào ấy dần quy tụ dưới sự lãnh đạo của Phan Đình Phùng, một vị quan triều Nguyễn đã từ quan về quê sau khi không chấp nhận hợp tác với thực dân Pháp. Ông không phải là người thích chiến tranh. Trước đó, ông từng làm quan, từng có cuộc sống và địa vị đáng lẽ có thể giúp ông tránh xa những biến động đang xảy ra. Nhưng khi đất nước mất chủ quyền, ông lựa chọn trở về quê và đứng về phía những người đang chống lại quân xâm lược.

Bên cạnh Phan Đình Phùng có một người đặc biệt, một thủ lĩnh xuất thân từ vùng rừng núi Hương Khê, rất am hiểu địa hình và có khả năng tổ chức lực lượng. Đó là Cao Thắng.

Cao Thắng còn khá trẻ khi tham gia phong trào. Ông không có vẻ ngoài của một vị tướng trong những câu chuyện thường được kể về chiến tranh. Ông trưởng thành từ cuộc sống của người dân địa phương, hiểu từng con đường rừng, từng khe suối và từng bản làng. Chính sự gần gũi với người dân đã giúp ông tập hợp được lực lượng và xây dựng căn cứ ở vùng Hương Khê.

Những năm cuối thế kỷ XIX, vùng núi Hương Khê hiểm trở với những cánh rừng rộng lớn trở thành nơi trú quân lý tưởng. Nghĩa quân dựng căn cứ, đào hào, xây thành lũy và tổ chức lực lượng. Một trong những căn cứ quan trọng là Vũ Quang, nằm giữa vùng núi rừng hiểm trở. Từ đây, nghĩa quân có thể di chuyển nhanh chóng qua những con đường mà quân Pháp không quen thuộc.

Nhưng điều làm Cao Thắng được nhắc đến nhiều không chỉ là khả năng tổ chức chiến đấu. Ông còn nhận ra một vấn đề rất quan trọng: muốn chống lại quân Pháp, nghĩa quân phải có vũ khí đủ tốt. Súng của quân Pháp hiện đại hơn rất nhiều so với những khẩu súng mà nghĩa quân có trong tay. Nếu cứ dựa vào giáo mác và súng cũ, họ sẽ rất khó có thể đối đầu lâu dài.

Vì vậy, Cao Thắng tìm cách chế tạo súng.

Trong điều kiện kỹ thuật của cuối thế kỷ XIX, đây là một việc gần như không tưởng. Không có nhà máy hiện đại, không có bản thiết kế hoàn chỉnh, cũng không có những máy móc chính xác như ngày nay. Thế nhưng Cao Thắng cùng những người thợ trong nghĩa quân vẫn kiên trì nghiên cứu. Họ tìm hiểu những khẩu súng của quân Pháp thu được, quan sát từng bộ phận, thử nghiệm rồi sửa đổi.

Có những lần thử thất bại.

Có những khẩu súng làm ra không thể sử dụng.

Có những bộ phận phải làm lại từ đầu.

Nhưng họ không bỏ cuộc.

Cuối cùng, nghĩa quân đã chế tạo được một số lượng súng theo mẫu súng của quân Pháp, đủ để trang bị cho một bộ phận lực lượng. Trong điều kiện lúc ấy, đó là một thành quả đáng kể, bởi nó cho thấy người Việt không chỉ biết cầm vũ khí chống lại đối phương mà còn tìm cách tự tạo ra phương tiện chiến đấu cho mình.

Cao Thắng ngày càng trở thành một thủ lĩnh quan trọng của nghĩa quân Hương Khê. Ông cùng Phan Đình Phùng tổ chức lực lượng, xây dựng căn cứ và phát triển phong trào. Hương Khê dần trở thành một trong những cuộc khởi nghĩa lớn và có tổ chức chặt chẽ nhất trong phong trào Cần Vương.

Nhưng chiến tranh không cho những người như họ nhiều thời gian.

Năm 1893, Cao Thắng quyết định đưa quân tiến về Nghệ An để mở rộng hoạt động. Trước khi lên đường, có lẽ ông cũng hiểu rằng đây sẽ là một chuyến đi đầy nguy hiểm. Nghĩa quân phải đối mặt với lực lượng Pháp được trang bị tốt và có khả năng cơ động cao. Tuy nhiên, nếu muốn phong trào phát triển, họ không thể mãi ở trong một căn cứ giữa rừng.

Cuộc hành quân ấy trở thành chuyến đi cuối cùng của Cao Thắng.

Trong một trận chiến ở vùng Nghệ An, ông bị thương nặng và hy sinh khi mới khoảng ba mươi tuổi.

Tin Cao Thắng hy sinh trở về Hương Khê như một cú đánh mạnh vào nghĩa quân. Người thanh niên từng cùng đồng đội nghiên cứu từng khẩu súng, từng người lính, từng con đường rừng giờ không còn trở lại căn cứ nữa. Phan Đình Phùng mất đi một cộng sự trẻ tuổi nhưng rất tài năng.

Thế nhưng cuộc khởi nghĩa không dừng lại.

Phan Đình Phùng tiếp tục lãnh đạo nghĩa quân Hương Khê. Trong nhiều năm sau đó, quân Pháp phải đối mặt với một lực lượng kháng chiến hoạt động rộng khắp vùng Hà Tĩnh, Nghệ An, Quảng Bình và các khu vực lân cận. Những trận đánh diễn ra giữa rừng núi, những cuộc phục kích bất ngờ khiến quân Pháp nhiều lần gặp khó khăn.

Đối với người dân địa phương, cuộc kháng chiến ấy không phải là một câu chuyện xa lạ. Họ sống ngay bên cạnh căn cứ, nhìn thấy nghĩa quân đi qua làng, cung cấp lương thực, che giấu người bị thương và giúp đưa tin. Có những gia đình phải rời bỏ nhà cửa vì chiến tranh, nhưng vẫn giữ sự ủng hộ đối với nghĩa quân. Những người phụ nữ cũng tham gia vận chuyển lương thực, chăm sóc thương binh và làm công tác liên lạc.

Cuộc chiến kéo dài khiến sức lực của nghĩa quân ngày càng suy giảm. Quân Pháp tìm cách bao vây, cắt đứt đường tiếp tế và gây sức ép lên những người dân ủng hộ phong trào. Trong khi đó, vũ khí, lương thực và nhân lực của nghĩa quân đều có hạn.

Năm 1895, Phan Đình Phùng lâm bệnh nặng và qua đời. Sau khi người thủ lĩnh cuối cùng mất đi, phong trào Hương Khê dần suy yếu rồi kết thúc vào năm 1896.

Cuộc khởi nghĩa thất bại về mặt quân sự, nhưng câu chuyện của những con người ở Hương Khê không vì thế mà mất đi ý nghĩa. Trong một thời kỳ mà đất nước phải đối mặt với một đối thủ có ưu thế rất lớn về vũ khí và tổ chức, họ vẫn tìm cách xây dựng căn cứ, tổ chức lực lượng, tự chế tạo vũ khí và dựa vào sự che chở của nhân dân để chiến đấu trong suốt nhiều năm.

Nếu Phan Đình Phùng là người giữ ngọn cờ Cần Vương ở Hương Khê, thì Cao Thắng lại giống như một người thợ trẻ luôn tin rằng cuộc chiến không thể chỉ dựa vào lòng dũng cảm. Muốn bảo vệ quê hương, con người còn phải biết học hỏi, suy nghĩ và tìm cách vượt qua những điểm yếu của mình. Những khẩu súng do nghĩa quân chế tạo có thể chưa hoàn hảo, nhưng chúng chứa đựng một ý chí rất đáng quý: giữa rừng núi Hà Tĩnh cuối thế kỷ XIX, những người dân Việt Nam đã cố gắng tự tìm con đường để chống lại một đội quân hiện đại hơn mình.

Ngày nay, vùng Hương Khê đã có đường sá, trường học, những khu dân cư và cuộc sống yên bình. Những khu rừng từng là căn cứ năm xưa đã trải qua biết bao đổi thay. Người trẻ hôm nay có thể không còn hình dung được cảnh những đoàn nghĩa quân đi qua núi rừng hay những người thợ ngồi bên lò rèn để thử nghiệm từng khẩu súng.

Nhưng lịch sử vẫn còn ở đó, trong những địa danh như Vũ Quang, Hương Khê, trong những câu chuyện được kể lại về Phan Đình Phùng và Cao Thắng, và trong ký ức của một vùng đất từng có những con người sẵn sàng bỏ lại cuộc sống bình thường để đứng lên khi đất nước gặp nguy nan.

Có lẽ điều khiến câu chuyện Hương Khê trở nên đặc biệt chính là ở chỗ những người làm nên nó không phải những con người sống trong một thế giới khác với chúng ta. Họ cũng từng có gia đình, quê hương, những người thân chờ đợi và một cuộc sống riêng. Nhưng trước hoàn cảnh của đất nước, họ đã lựa chọn con đường khó khăn hơn. Có người đã trở về sau chiến tranh, có người nằm lại giữa rừng sâu, và có người chỉ kịp sống một tuổi thanh xuân rất ngắn ngủi như Cao Thắng. Dẫu vậy, chính những lựa chọn ấy đã để lại cho vùng đất Hương Khê một ký ức không dễ phai mờ.