Một đời đi cùng thơ và đất nước

Nếu chỉ nhìn vào danh sách tác phẩm, Cù Huy Cận là một nhà thơ lớn. Nếu chỉ nhìn vào các chức vụ từng đảm nhiệm, ông là một người hoạt động cách mạng và cán bộ nhà nước có nhiều năm cống hiến. Nhưng nếu nhìn toàn bộ cuộc đời, điều làm nên sự đặc biệt của Huy Cận chính là sự song hành của hai con đường ấy.

Ông không chỉ sống với thơ. Ông sống trong thời đại của mình.

Huy Cận có thơ đăng báo từ những năm 1930. Năm 1940, tập Lửa thiêng được xuất bản, đánh dấu vị trí của ông trong phong trào Thơ Mới. Đây là thời kỳ mà Huy Cận được biết đến chủ yếu như một nhà thơ trẻ có phong cách riêng.

Nhưng từ đầu năm 1942, cuộc đời ông bắt đầu có một hướng đi khác. Huy Cận vừa học vừa tham gia hoạt động bí mật, đến với phong trào cách mạng. Khi Cách mạng Tháng Tám diễn ra, ông đã trở thành một trong những trí thức có mặt trong những sự kiện quan trọng.

Tại Quốc dân Đại hội Tân Trào, Huy Cận được bầu vào Ủy ban Dân tộc giải phóng toàn quốc. Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, ông được giao nhiều nhiệm vụ trong Chính phủ cách mạng.

Từ đây, cuộc đời Huy Cận gắn với những công việc mới.

Trong nhiều năm tiếp theo, ông lần lượt đảm nhiệm các chức vụ liên quan đến nội vụ, canh nông, kinh tế và công tác của Hội đồng Chính phủ. Sau năm 1955, ông có thời gian dài công tác trong lĩnh vực văn hóa; từ năm 1955 đến năm 1984, ông là Thứ trưởng Bộ Văn hóa theo tư liệu của Bảo tàng Văn học Việt Nam.

Chính sự trở lại với lĩnh vực văn hóa cho thấy một sự thống nhất trong cuộc đời Huy Cận. Ông đã đi qua những công việc của nhà nước, nhưng cuối cùng vẫn gắn bó sâu sắc với văn hóa, văn nghệ – lĩnh vực vốn là nơi ông bắt đầu hành trình của mình.

Tuy nhiên, sẽ không chính xác nếu tách Huy Cận thành hai con người khác nhau: một nhà thơ và một nhà hoạt động cách mạng. Thực tế, chính trải nghiệm trong cuộc sống và cách mạng đã làm thay đổi thế giới nghệ thuật của ông.

Trước Cách mạng Tháng Tám, thơ Huy Cận thường được nhắc đến với những nỗi buồn, cảm giác cô đơn và không gian rộng lớn. Sau cách mạng, cuộc sống mới đem đến những nguồn cảm hứng khác: con người lao động, đất nước, thiên nhiên, sự hồi sinh và niềm tin vào tương lai.

Sự thay đổi ấy không phải là điều bất ngờ. Khi một người đi từ thế giới riêng của mình đến với đời sống rộng lớn của nhân dân, cách nhìn về cuộc sống cũng thay đổi.

Huy Cận đã trải qua sự thay đổi ấy bằng chính cuộc đời mình.

Điều này khiến câu chuyện về ông trở nên có ý nghĩa với chủ đề “thời hoa lửa”. Những năm tháng lịch sử đã không chỉ thay đổi vận mệnh của đất nước, mà còn thay đổi cuộc đời của rất nhiều cá nhân.

Một nhà thơ có thể trở thành cán bộ cách mạng. Một người trí thức có thể trở thành thành viên của Chính phủ lâm thời. Một người từng viết về nỗi cô đơn của con người có thể tìm thấy nguồn cảm hứng mới trong cuộc sống chung của đất nước.

Cù Huy Cận đã đi qua tất cả những sự chuyển biến đó.

Về sau, ông tiếp tục đóng góp cho sự nghiệp văn hóa, văn học nghệ thuật. Những cống hiến của ông được Nhà nước ghi nhận bằng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật năm 1996. Ông được truy tặng Huân chương Sao Vàng năm 2005.

Nhưng danh hiệu không phải là điều duy nhất để nói về một cuộc đời.

Điều đáng nhớ hơn là Huy Cận đã sống trọn trong thế kỷ của mình. Ông chứng kiến những năm cuối của xã hội thuộc địa, trưởng thành trong phong trào Thơ Mới, tham gia cách mạng, có mặt trong những ngày mùa Thu năm 1945, trải qua kháng chiến và tiếp tục đóng góp trong thời kỳ xây dựng đất nước.

Một cuộc đời như thế không chỉ thuộc về riêng cá nhân Huy Cận. Nó cũng là một lát cắt của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX.

Và có lẽ, đó là cách đẹp nhất để nhớ về ông: một người đã đi cùng thơ, nhưng cũng đi cùng đất nước.