Một tấm gương yêu nước lẫm liệt
Nguyễn Cao, hiệu Trác Phong, sinh năm 1828 tại làng Cách Bi, huyện Quế Dương, tỉnh Bắc Ninh. Từ nhỏ, ông đã mồ côi cả cha lẫn mẹ nhưng được họ nội và họ ngoại chăm lo, nuôi dạy chu đáo. Năm 1867, khi đã 39 tuổi, Nguyễn Cao đỗ Giải Nguyên tại trường thi Hà Nội. Quan tỉnh Bắc Ninh quý trọng tài năng của ông, muốn bổ ông làm giáo thụ phủ Từ Sơn rồi chờ dịp điều đi làm Tri huyện, nhưng ông đều từ chối và trở về quê mở trường dạy học. Đó là những năm tháng ông sống một cuộc đời giản dị, gắn bó với việc dạy học và quê hương.
Năm 1873, khi thực dân Pháp xâm lược Bắc Kỳ lần thứ nhất, Nguyễn Cao đã đứng lên mộ hơn một nghìn nghĩa dũng, phối hợp với Bố chánh Phạm Thận đánh giặc. Tuy nhiên, sau khi triều đình ký hiệp ước năm 1874, ông buộc phải giải tán nghĩa quân. Sau đó, nhờ có công đánh dẹp các toán phỉ nhà Thanh tràn sang, ông được bổ làm Tri huyện Yên Dũng rồi Tri phủ Lạng Giang. Trong thời gian làm quan, Nguyễn Cao nổi tiếng thanh liêm, hết lòng chăm lo đời sống nhân dân và có công khai hoang, lập ấp ở Nhã Nam, Phú Bình. Sau này ông được thăng Án sát Nam Định rồi Bố chánh Thái Nguyên.
Đến năm 1882, khi thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai, Nguyễn Cao lại tổ chức quân lính và nghĩa dũng chống giặc. Nghĩa quân của ông phối hợp với lực lượng của Nguyễn Thiện Thuật và Ngô Quang Huy, trấn giữ miền Đông Bắc và đánh nhiều trận quanh Hà Nội. Ngày 18 tháng 5 năm 1883, trong một trận đánh ở Gia Lâm, Nguyễn Cao bị thương nặng. Sau khi vết thương lành, ông được cử giữ chức Tán tương quân vụ Bắc Kỳ. Nhưng rồi Bắc Ninh và Nhã Nam lần lượt thất thủ, ông phải tạm lánh về làng Kim Giang để tiếp tục dạy học.
Năm 1885, hưởng ứng Chiếu Cần Vương, Nguyễn Cao lại đứng lên mộ quân. Ông cùng Nguyễn Thiện Thuật, Ngô Quang Huy và Tạ Hiện lập “Đại nghĩa đoàn”, lãnh đạo phong trào chống Pháp ở ba tỉnh Bắc Ninh, Hưng Yên và Hải Dương. Khi tình thế trở nên khó khăn, ông trở về Kim Giang ẩn náu. Thực dân Pháp biết nơi ông ở nên sai Đề Nhung đến dụ hàng và tìm cách lôi kéo ông cộng tác, nhưng Nguyễn Cao nhất quyết không khuất phục. Ông bị bắt đưa về Hà Nội giam giữ và tra khảo. Trước những lời buộc tội của kẻ thù, ông vẫn thẳng thắn vạch trần dã tâm xâm lược của thực dân Pháp và sự phản bội của những kẻ tay sai.
Biết không thể khuất phục Nguyễn Cao, thực dân Pháp đưa ông ra xử chém tại pháp trường Vườn Dừa, nay là khu vực Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục bên hồ Hoàn Kiếm, vào chiều ngày 14 tháng 4 năm 1887. Cái chết của ông khiến nhiều người thương tiếc. Nhân dân Kim Giang, nơi từng chứng kiến tuổi thơ và những ngày hoạt động cuối cùng của ông, đã tìm mọi cách che giấu, cứu giúp ông và sau khi ông mất còn lo làm ma chu tất. Hằng năm, vào những ngày tuần tiết, họ vẫn đặt bài vị để tưởng nhớ và tế lễ ông. Nguyễn Cao đã kết thúc cuộc đời trong hoàn cảnh khắc nghiệt, nhưng tinh thần không chịu khuất phục trước kẻ thù vẫn được nhân dân ghi nhớ. Câu chuyện về ông vì thế trở thành hình ảnh tiêu biểu cho lòng yêu nước và khí tiết của một sĩ phu Việt Nam cuối thế kỷ XIX.
