Mưu lược của Nguyễn Trãi trong khởi nghĩa Lam Sơn ( 1418 - 1427 )

ầu thế kỷ XV, sau khi nhà Hồ thất bại, quân Minh xâm lược và đặt ách thống trị tàn bạo lên đất nước ta. Chúng bóc lột nhân dân, cướp phá của cải, hủy hoại văn hóa dân tộc và đàn áp mọi cuộc nổi dậy. Trong hoàn cảnh ấy, nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra nhưng đều thất bại.

Năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa tại Lam Sơn (Thanh Hóa). Ngay từ những ngày đầu, Nguyễn Trãi đã đem hết tài năng và tâm huyết phò tá Bình Định Vương. Ông dâng bản "Bình Ngô sách", trình bày những kế sách đánh giặc, đặt nền móng cho đường lối chiến lược của nghĩa quân Lam Sơn.

Điều đặc biệt trong mưu lược của Nguyễn Trãi là ông không chỉ nhìn thấy sức mạnh của quân đội, mà còn nhận ra sức mạnh lớn nhất chính là lòng dân. Ông luôn khuyên Lê Lợi phải dựa vào nhân dân, bảo vệ dân, giúp dân yên ổn sản xuất và đối xử khoan dung với những người biết hối cải. Chính vì vậy, nghĩa quân Lam Sơn đi đến đâu cũng được nhân dân che chở, tiếp tế lương thực và tự nguyện tham gia chiến đấu.

Khi nghĩa quân còn yếu, Nguyễn Trãi chủ trương tránh đối đầu trực diện với quân Minh. Ông khuyên Lê Lợi bảo toàn lực lượng, lợi dụng địa hình rừng núi, đánh nhỏ, đánh nhanh rồi rút lui, từng bước làm suy yếu đối phương. Nhờ chiến lược đúng đắn ấy, dù nhiều lần bị bao vây ở núi Chí Linh, nghĩa quân vẫn giữ được lực lượng và tiếp tục phát triển.

Không chỉ giỏi quân sự, Nguyễn Trãi còn là bậc thầy về ngoại giao và tâm lý chiến. Ông viết hàng loạt thư gửi các tướng nhà Minh, phân tích lẽ phải, chỉ rõ sự thất bại không thể tránh khỏi của quân xâm lược, đồng thời mở cho họ con đường rút lui trong danh dự. Chiến lược "tâm công" – đánh vào lòng người – đã làm nhiều tướng địch dao động, giảm ý chí chiến đấu và góp phần hạn chế thương vong cho cả hai phía.

Một quyết định mang tính bước ngoặt của cuộc khởi nghĩa là chuyển hướng tiến quân vào Nghệ An năm 1424. Chủ trương này do tướng Nguyễn Chích đề xuất và được Lê Lợi chấp thuận. Nguyễn Trãi đã góp phần xây dựng kế hoạch chiến lược để nghĩa quân mở rộng địa bàn, xây dựng hậu phương vững chắc và từng bước làm chủ tình hình. Từ Nghệ An, nghĩa quân giải phóng Tân Bình, Thuận Hóa rồi tiến ra Bắc, giành những chiến thắng vang dội tại Tốt Động – Chúc Động năm 1426 và Chi Lăng – Xương Giang năm 1427, buộc quân Minh phải đầu hàng và rút khỏi Đại Việt.

Sau thắng lợi, Nguyễn Trãi thay mặt Lê Lợi soạn "Bình Ngô đại cáo" – áng "thiên cổ hùng văn" được xem là bản tuyên ngôn độc lập của dân tộc ở thế kỷ XV. Trong đó, ông khẳng định chân lý về chủ quyền quốc gia, ca ngợi sức mạnh đoàn kết của nhân dân và tổng kết thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn bằng tư tưởng nhân nghĩa:

"Đem đại nghĩa để thắng hung tàn,

Lấy chí nhân để thay cường bạo."

Đó không chỉ là lời tuyên bố chiến thắng, mà còn là triết lý dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam.