NĂM NGÀY SAU LÁ THƯ GỬI MẸ

Đồng Lộc, ngày 19 tháng 7 năm 1968.

Giữa một nơi mà máy bay Mỹ có thể xuất hiện bất cứ lúc nào, một cô gái 24 tuổi ngồi xuống viết thư về cho mẹ.

Tờ giấy không có dòng kẻ.

Những nét chữ khá ngay ngắn.

Ngoài kia, những hố bom vừa được san lấp. Những đoàn xe chở người và hàng hóa vào chiến trường miền Nam lại đang chờ đường thông để tiếp tục hành trình.

Cô gái ấy vừa trải qua một ngày làm đường dưới bom đạn.

Nhưng trong thư, cô không kể với mẹ rằng mình sợ hãi.

Trái lại, cô viết bằng một giọng gần như vui đùa:

“Bom đạn của chúng có thể làm rung chuyển cả núi rừng nhưng không thể làm rung chuyển những trái tim của chúng con.”

Người viết lá thư ấy là Võ Thị Tần.

Năm ngày sau, chị cùng chín người đồng đội sẽ mãi mãi nằm lại tại Ngã ba Đồng Lộc.

Một người con gái 24 tuổi

Võ Thị Tần sinh ra trên quê hương Hà Tĩnh.

Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào những năm tháng ác liệt, cũng như rất nhiều thanh niên cùng thế hệ, chị rời gia đình tham gia lực lượng thanh niên xung phong.

Tại Đồng Lộc, Võ Thị Tần là Tiểu đội trưởng Tiểu đội 4, Đại đội 552, Tổng đội 55 Thanh niên xung phong Hà Tĩnh.

Tiểu đội của chị có những cô gái tuổi đời chỉ mười tám, đôi mươi.

Họ không trực tiếp cầm súng trên chiến trường miền Nam.

Công việc của họ là giữ cho con đường ra chiến trường không bị cắt đứt.

Máy bay đánh đường.

Họ ra lấp hố bom.

Bom làm sập taluy.

Họ xúc đất.

Đường bị cày nát.

Họ lại san đường.

Đêm xuống, những đoàn xe nối nhau vượt qua Đồng Lộc để vào Nam.

Ngày hôm sau, máy bay lại đến.

Và công việc lại bắt đầu từ đầu.

Ngã ba mà những đoàn xe buộc phải đi qua

Ngã ba Đồng Lộc nằm trên tuyến giao thông chiến lược nối hậu phương miền Bắc với chiến trường miền Nam.

Địa hình nơi đây đặc biệt hiểm yếu. Đường qua ngã ba gần như là tuyến độc đạo; vì vậy, muốn ngăn sự chi viện từ Bắc vào Nam, không quân Mỹ tập trung đánh phá khu vực này hết sức dữ dội.

Chỉ trong giai đoạn cao điểm năm 1968, Đồng Lộc phải hứng chịu một khối lượng bom đạn khổng lồ.

Những người làm nhiệm vụ tại đây truyền cho nhau những khẩu hiệu:

Đường phải thông.

Xe phải qua.

Đối với những cô gái trong Tiểu đội Võ Thị Tần, đó không phải những câu chữ viết trên pa-nô.

Đó là công việc mỗi ngày.

Bởi phía sau mỗi con đường được nối lại là những đoàn xe đang chở vũ khí, lương thực, thuốc men và những người lính vào chiến trường.

Lá thư ngày 19 tháng 7

Ngày 19/7/1968, Võ Thị Tần tranh thủ viết một lá thư gửi về quê.

Người nhận là mẹ.

Không ai biết khi cầm bút, cô gái 24 tuổi ấy có nghĩ đến cái chết hay không.

Nhưng đọc những dòng còn lại, người ta thấy rất ít dấu hiệu của sự bi quan.

Chị kể cho mẹ nghe về một trận bom vừa xảy ra.

Máy bay Mỹ đã trút bom xuống Đồng Lộc.

Ngay sau đó, chị em lại lao lên mặt đường.

Mục tiêu rất rõ:

phải sửa đường thật nhanh để xe tiếp tục chạy.

Trong khi các cô đang làm việc, máy bay trinh sát lại xuất hiện trên bầu trời. Nhưng khi trời tối, con đường đã được nối lại và những đoàn xe từ hậu phương tiếp tục lăn bánh về phía tiền tuyến.

Đọc bức thư hơn nửa thế kỷ sau, điều gây xúc động không chỉ là hoàn cảnh nó được viết.

Mà còn là cách một cô gái trẻ kể về chiến tranh cho mẹ mình.

Bom rơi được biến thành một câu chuyện vui.

Pháo sáng của máy bay được các cô đùa rằng chúng đang “thắp đèn” cho mình làm đường.

Bom đánh xuống sông làm cá chết thì được nói vui là đối phương đang giúp các cô “cải thiện” bữa ăn.

Đằng sau sự dí dỏm ấy có lẽ là một điều rất đời thường:

người con không muốn mẹ ở quê phải lo lắng cho mình.

Một lọn tóc và lời hẹn ngày hòa bình

Võ Thị Tần cũng như bao cô gái tuổi đôi mươi khác, có những ước mơ riêng.

Báo Quân đội nhân dân ghi lại câu chuyện tình của chị với anh Nguyễn Đức Hồng, người cùng quê.

Hai người đã có lời hẹn với nhau.

Anh Hồng vào bộ đội.

Tần đi thanh niên xung phong.

Ngày chia tay, chị gửi cho người yêu một bức ảnh cùng một lọn tóc.

Họ hẹn rằng sau chiến tranh, khi hoàn thành nhiệm vụ, sẽ trở về xây dựng gia đình.

Nhưng chiến tranh đã không cho họ thực hiện lời hẹn đó.

Khi anh Hồng trở về, Võ Thị Tần đã hy sinh.

Nhiều năm sau, người cựu binh vẫn giữ những kỷ vật của người con gái năm xưa và thường trở lại Đồng Lộc thắp hương tưởng nhớ chị.

Chi tiết ấy khiến Võ Thị Tần hiện lên không chỉ là một cái tên được khắc trên bia đá.

Chị từng là một cô gái trẻ.

Từng yêu.

Từng nhớ mẹ.

Từng nghĩ đến ngày hòa bình.

Từng mong được trở về quê hương như hàng triệu người khác.

Ngày 24 tháng 7

Năm ngày sau khi lá thư được viết.

Ngày 24/7/1968.

Đồng Lộc tiếp tục bị máy bay Mỹ đánh phá.

Tiểu đội 4 nhận nhiệm vụ ra khu vực trọng điểm để san lấp hố bom, sửa chữa mặt đường, bảo đảm giao thông.

Mười cô gái lại mang cuốc, xẻng ra đường.

Võ Thị Tần đi cùng chín người đồng đội:

Hồ Thị Cúc, Nguyễn Thị Nhỏ, Nguyễn Thị Xuân, Võ Thị Hà, Võ Thị Hợi, Trần Thị Rạng, Trần Thị Hường, Dương Thị Xuân và Hà Thị Xanh.

Chiều hôm ấy, họ làm việc tại khu vực cách ngã ba khoảng vài trăm mét về phía Nam.

Một tốp máy bay xuất hiện.

Các cô tạm tránh.

Khi tiếng máy bay xa dần, mọi người lại đứng dậy tiếp tục công việc.

Nhưng máy bay bất ngờ quay lại.

Bom được thả xuống khu vực tiểu đội đang làm nhiệm vụ.

Một quả bom đánh trúng gần nơi các cô trú ẩn.

Đất đá tung lên.

Khi đồng đội chạy tới—

không còn nghe tiếng của mười cô gái nữa.

Cả Tiểu đội 4 đã hy sinh.

Người nhiều tuổi nhất mới 24.

Người nhỏ tuổi nhất còn chưa bước qua tuổi đôi mươi.

Điểm danh chỉ còn chín người

Sau trận bom, đồng đội đào bới tìm các cô.

Lần lượt từng người được tìm thấy.

Nhưng thiếu một người.

Hồ Thị Cúc.

Đồng đội tiếp tục đào.

Tìm mãi.

Gọi mãi.

Tác giả Yến Thanh, một cán bộ ngành giao thông vận tải có mặt tại Đồng Lộc thời điểm ấy, đã viết bài thơ “Cúc ơi!” từ chính nỗi đau của những người đang tìm đồng đội.

Trong bài thơ có hình ảnh Tiểu đội trưởng Võ Thị Tần điểm danh.

Chín người đã trở về.

Chỉ còn thiếu Cúc.

Sau đó, đồng đội tìm thấy Hồ Thị Cúc ở khu vực đồi Trọ Voi.

Mười người cuối cùng lại ở bên nhau.

Từ đó, cái tên “10 cô gái Ngã ba Đồng Lộc” đi vào lịch sử.

Còn bức thư thì ở lại

Võ Thị Tần không trở về để nhận thư của mẹ.

Không trở về để thực hiện lời hẹn với người yêu.

Không được nhìn thấy những đoàn xe đi qua Đồng Lộc trong những năm tháng cuối cùng của cuộc chiến.

Cũng không được chứng kiến ngày 30/4/1975.

Nhưng bức thư chị viết ngày 19/7/1968 vẫn còn.

Hơn nửa thế kỷ sau, tờ giấy ấy được lưu giữ tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam.

Những dòng chữ của cô gái 24 tuổi đã trở thành một hiện vật lịch sử.

Tại Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, nội dung bức thư còn được khắc lại trên bia đá.

Hằng năm, những đoàn học sinh, sinh viên, đoàn viên, thanh niên đến đây vẫn dừng lại đọc.

Có lẽ nhiều người biết trước kết thúc câu chuyện.

Họ biết người viết bức thư sẽ hy sinh chỉ năm ngày sau.

Chính vì vậy, những câu chữ tưởng như rất vui của Võ Thị Tần càng khiến người đọc khó quên.

Nếu không có chiến tranh

Nếu không có chiến tranh, ngày 19/7/1968 có thể chỉ là một ngày bình thường.

Một cô gái 24 tuổi viết thư về hỏi thăm mẹ.

Ngoài công việc, cô có một người mình yêu.

Họ có lời hẹn về một đám cưới khi người lính trở về.

Có thể sau đó là một mái nhà.

Những đứa trẻ.

Những năm tháng bình thường như hàng triệu gia đình khác.

Nhưng chiến tranh đã đặt thế hệ của Võ Thị Tần trước những lựa chọn khác.

Và chị cùng những người bạn của mình đã lựa chọn ở lại Đồng Lộc.

Ở nơi máy bay có thể quay lại bất cứ lúc nào.

Ở nơi một con đường vừa sửa xong có thể lại bị bom đánh nát chỉ vài giờ sau đó.

Ở nơi mỗi lần bước lên mặt đường là một lần đối diện với hiểm nguy.

Họ vẫn bước lên.

Bởi những đoàn xe phải đi qua.

Năm ngày

Từ ngày Võ Thị Tần viết thư cho mẹ đến ngày chị hy sinh chỉ có:

Năm ngày.

Năm ngày rất ngắn trong một đời người.

Nhưng sau hơn nửa thế kỷ, lá thư ấy vẫn giúp chúng ta nhìn thấy một phần tuổi trẻ của những người đã sống trong chiến tranh.

Không chỉ có hy sinh.

Không chỉ có bom đạn.

Ở đó còn có tình yêu.

Có nỗi nhớ mẹ.

Có những lời đùa vui.

Có ước mơ ngày thống nhất.

Và trên hết là một niềm tin rất mạnh rằng những gì họ đang làm có ý nghĩa đối với đất nước.

Ngày hôm nay, xe cộ đi qua Đồng Lộc trên những con đường rộng và bình yên.

Không còn người phải chờ tiếng máy bay tắt mới chạy ra san hố bom.

Không còn những cô gái phải mang cuốc, xẻng bước vào “túi bom” để giành lại từng mét đường.

Nhưng bức thư ngày 19 tháng 7 vẫn còn.

Và mỗi khi đọc lại, người ta dường như vẫn nhìn thấy cô Tiểu đội trưởng 24 tuổi ngồi giữa chiến trường, cúi xuống một tờ giấy nhỏ, viết những dòng gửi về cho mẹ.

Ngoài kia là bom đạn.

Còn trên trang giấy—

vẫn là tình yêu, sự lạc quan và niềm tin của tuổi hai mươi.

Năm ngày sau, người con gái ấy không trở về.

Nhưng lá thư đã trở về.

Và ở lại với chúng ta cho đến hôm nay.

Nguồn tư liệu: Báo Quân đội nhân dân; Báo Nhân Dân; Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam; các nguồn thông tin chính thức về Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc.