Ngày 9 tháng 1 năm 1950 – Khi học sinh, sinh viên xuống đường
Để hiểu sự kiện ngày 9/1/1950, cần nhìn lại phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên trong những năm 1949–1950. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, phong trào lúc bấy giờ diễn ra liên tục ở nhiều địa phương, với những yêu cầu gắn liền với an ninh học đường, quyền học tập và phản đối việc bắt giữ học sinh, sinh viên.
Tại Sài Gòn – Chợ Lớn, sự bất bình trước việc học sinh, sinh viên bị bắt giữ và trường học bị đóng cửa đã thôi thúc đông đảo người trẻ cùng các tầng lớp nhân dân đứng lên đấu tranh. Ngày 9/1/1950, Đoàn Thanh niên Cứu quốc và Đoàn Học sinh Sài Gòn – Chợ Lớn vận động, tổ chức cuộc biểu tình với sự tham gia của khoảng 2.000 học sinh, sinh viên cùng nhiều giáo viên và khoảng 7.000 người dân, theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Đoàn người tiến đến Nha Học chính và Dinh Thủ hiến để đưa ra các yêu sách.
Hãy hình dung giữa thành phố đang căng thẳng, những người trẻ tuổi đứng cạnh nhau, mang theo yêu cầu được học tập trong an toàn, đòi trả tự do cho những người bị bắt và mở cửa lại trường học. Họ không phải một đội quân được trang bị vũ khí. Vũ khí của họ là sự đoàn kết, ý chí và niềm tin rằng những quyền lợi chính đáng của học sinh không thể bị bỏ mặc.
Nhưng cuộc biểu tình đã bị đàn áp. Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận lực lượng thực dân Pháp và tay sai bao vây, sử dụng dùi cui, báng súng và nổ súng vào đoàn người. Trong hoàn cảnh ấy, Trần Văn Ơn đã đứng ra bảo vệ những học sinh nhỏ tuổi và các nữ sinh tìm cách thoát khỏi sự đàn áp. Anh bị trúng đạn và hy sinh trong vòng tay bạn bè.
Một cuộc biểu tình đòi quyền học tập đã phải trả giá bằng máu. Sự hy sinh của Trần Văn Ơn khiến nỗi đau không còn là chuyện riêng của một gia đình, mà trở thành nỗi đau chung của bạn bè, thầy cô và đông đảo người dân yêu nước.
Ngày 9/1/1950 từ đó không chỉ được nhớ như một cuộc xuống đường của học sinh, sinh viên Sài Gòn – Chợ Lớn. Đó còn là ngày mà lòng can đảm của một người học trò được ghi dấu trong lịch sử phong trào đấu tranh của tuổi trẻ Việt Nam.
