Nghệ sĩ Ưu tú Hà Thị Cầu
Nghệ sĩ Ưu tú, nghệ nhân hát xẩm lừng lẫy của Việt Nam. Bà là biểu tượng sống động nhất của nghệ thuật hát xẩm với giọng hát thiên bẩm và kỹ thuật kéo nhị điêu luyện, dù cuộc đời trải qua nhiều thăng trầm, cơ cực.
Hà Thị Năm – Tiếng nhị lay động tâm hồn xẩm Việt
Nếu hát xẩm là một pho sử sống của đời sống dân gian Việt Nam, thì nghệ nhân Hà Thị Năm (tên thường gọi là cụ Hà Thị Cầu) chính là người viết nên những chương cuối cùng đầy rực rỡ và bi tráng của pho sử ấy.
Cuộc đời gắn liền với cung đàn, tiếng nhị
Sinh ra tại Ý Yên, Nam Định trong một gia đình có truyền thống ba đời hát xẩm, từ năm 5 tuổi, Hà Thị Năm đã theo cha mẹ đi khắp các nẻo chợ, bến phà để mưu sinh bằng tiếng hát. Cuộc đời bà là một bản nhạc buồn với những năm tháng phiêu dạt, nghèo khó. Bà trở thành vợ thứ 18 của ông trùm xẩm Ninh Bình - Chánh Trương Mậu, và từ đó, vùng đất Yên Mô, Ninh Bình trở thành quê hương thứ hai, nơi bà gắn bó cho đến cuối đời.
"Báu vật" giữa đời thường
Dù không biết chữ, nhưng cụ Hà Thị Năm có trí nhớ siêu phàm khi thuộc lòng hàng trăm bài xẩm, từ xẩm Thập ân, xẩm Huê tình đến xẩm Chợ. Đặc biệt, cụ có khả năng tự ứng tác lời mới cho các làn điệu xẩm để phản ánh hơi thở của thời đại. Tiếng đàn nhị của cụ không chỉ là âm nhạc, đó là tiếng lòng ai oán, là sự chiêm nghiệm về nhân tình thế thái được chưng cất qua gần một thế kỷ dạn dày sương gió.
Sự ghi nhận và di sản
Vào những năm cuối đời, tài năng của cụ mới thực sự được tôn vinh xứng đáng. Năm 2004, cụ được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú và danh hiệu Nghệ nhân dân gian. Cụ cũng là nhân vật chính trong bộ phim tài liệu nổi tiếng "Xẩm đỏ".
Ngày cụ ra đi vào năm 2013, giới văn nghệ sĩ và những người yêu văn hóa truyền thống đã vô cùng tiếc thương cho một chân dung nghệ thuật độc nhất vô nhị. Hà Thị Năm mất đi, nhưng những giai điệu xẩm đậm chất "đời" của cụ vẫn mãi là di sản quý giá, là nguồn cảm hứng cho các thế hệ nghệ sĩ trẻ sau này tiếp nối và bảo tồn hồn cốt dân tộc.
