Ngô Tử Hạ – vị chủ nhà in 63 tuổi kéo xe bò qua Hà Nội xin gạo cứu dân

Mùa thu năm 1945, trên những con phố quanh hồ Hoàn Kiếm xuất hiện một cảnh tượng đặc biệt.

Một cụ già mặc áo the, đầu đội khăn đóng, hai tay nắm lấy càng chiếc xe bò, chậm rãi kéo xe qua từng phố. Trên xe là những bao gạo, ngô và tiền do người dân đóng góp để cứu đói.

Người kéo xe không phải một phu nghèo kiếm sống. Đó là Ngô Tử Hạ, chủ một nhà in lớn tại Hà Nội, một trong những doanh nhân giàu có và nổi tiếng nhất Đông Dương trong ngành in ấn.

Năm ấy ông đã 63 tuổi.

Ngô Tử Hạ có thể thuê người kéo xe. Ông cũng có thể chỉ đứng ra kêu gọi hoặc bỏ tiền quyên góp. Nhưng ông chọn tự tay cầm càng, đi đến từng nhà để người dân nhìn thấy rằng cứu đồng bào đang đói không phải việc của riêng chính quyền hay một tổ chức nào.

Đó là trách nhiệm của tất cả mọi người.

Chiếc xe đến gần Nhà hát Lớn thì gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Báo Đại biểu Nhân dân, Bác xúc động ôm người chủ nhà in cao tuổi rồi chỉ vào số lương thực vừa quyên góp, gọi đó là “gạo đại đoàn kết” – thứ gạo ngon nhất trong hoàn cảnh đất nước khi ấy.

Phía sau cuộc gặp ngắn ngủi ấy là hành trình rất dài của một người đi lên từ nghèo khó.

Ngô Tử Hạ sinh năm 1882 tại làng Quy Hậu, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình, trong một gia đình nông dân Công giáo nghèo. Thuở nhỏ, ông theo học tại trường dòng, được tiếp xúc với chữ Quốc ngữ và tiếng Pháp.

Gia cảnh khó khăn khiến việc học không thể kéo dài. Khi còn rất trẻ, ông rời quê lên Hà Nội tìm kế sinh nhai. Ông làm nhiều công việc khác nhau trước khi trở thành thợ tại một nhà in của Pháp.

Công việc đầu tiên không hào nhoáng. Người thợ phải sắp từng con chữ chì, pha mực, vận hành máy và sửa những lỗi rất nhỏ trên bản in. Chỉ một con chữ đặt ngược hoặc sai vị trí cũng có thể khiến cả trang phải làm lại.

Ngô Tử Hạ quan sát từng bộ phận của máy in, tận dụng vốn tiếng Pháp để đọc tài liệu kỹ thuật rồi tự tìm cách cải tiến thao tác. Làm việc chăm chỉ và dành dụm từng khoản tiền nhỏ, ông mua được một chiếc máy in đơn giản, ban đầu chỉ đủ sức in những sản phẩm như vỏ bao thẻ hương.

Từ chiếc máy nhỏ ấy, cơ sở in riêng của Ngô Tử Hạ ra đời.

Ông tiếp tục đầu tư máy móc mới, mở rộng hoạt động và xây dựng nhà in tại khu vực phố Lý Quốc Sư. Nhờ chất lượng in tốt cùng cách làm ăn có uy tín, nhà in Ngô Tử Hạ dần trở thành một cơ sở lớn, được nhiều tác giả và nhà xuất bản tìm đến.

Nhiều sách văn học, văn hóa và giáo dục quan trọng được in tại đây. Năm 1925, nhà in Ngô Tử Hạ từng ấn hành một bản Truyện Thúy Kiều có tranh minh họa. Những bức tranh đen trắng ấy về sau còn trở thành mẫu để các nghệ nhân thực hiện một bộ tranh Kiều bằng pháp lam.

Nhưng Ngô Tử Hạ không xem chữ in chỉ là một mặt hàng kinh doanh.

Trong những năm trước Cách mạng Tháng Tám, nhiều trí thức và người hoạt động yêu nước cần in sách, báo, tài liệu nhưng thường thiếu tiền hoặc bị chính quyền thuộc địa theo dõi. Nhà in của ông trở thành nơi hỗ trợ cho nhiều hoạt động ấy.

Đặc biệt, ông đã ủng hộ Việt Minh hàng tạ chữ chì để in truyền đơn. Trong nghề in kiểu cũ, chữ chì là vật liệu thiết yếu: từng ký tự được đúc thành một con chữ riêng, xếp thành dòng rồi ghép thành trang. Không có chữ chì, dù viết được nội dung cũng không thể nhân ra hàng nghìn bản.

Khi thời cơ Tổng khởi nghĩa đến, nhà in Ngô Tử Hạ tham gia in tài liệu tuyên truyền và Lệnh Tổng khởi nghĩa của Ủy ban Dân tộc Giải phóng. Những trang giấy từ nhà in nhanh chóng được chuyển đến nhiều nơi, kêu gọi nhân dân đứng lên giành chính quyền.

Sau ngày 2/9/1945, bản Tuyên ngôn Độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng được in để phổ biến rộng rãi.

Đất nước đã giành được độc lập, nhưng chính quyền cách mạng non trẻ phải đối mặt với ba hiểm họa cùng lúc: giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm.

Nạn đói khủng khiếp từ cuối năm 1944 đến đầu năm 1945 đã khiến khoảng hai triệu người chết. Khi chính quyền mới ra đời, những đoàn người kiệt sức, trẻ em mất cha mẹ và các gia đình không còn lương thực vẫn hiện diện trên nhiều đường phố.

Ngô Tử Hạ tham gia, rồi đứng đầu Hội Cứu tế, cứu đói. Chính trong hoàn cảnh ấy, người ta nhìn thấy vị chủ nhà in 63 tuổi kéo chiếc xe bò đi quanh Hà Nội nhận từng bơ gạo, đấu ngô và khoản tiền của người dân.

Hình ảnh ấy có sức thuyết phục hơn mọi lời kêu gọi. Khi một người cao tuổi, có địa vị và tài sản vẫn tự mình kéo xe cứu đói, những người khác khó có thể đứng ngoài.

Cùng lúc, nhà in của ông in một khối lượng lớn sách miễn phí phục vụ phong trào Bình dân học vụ. Những cuốn sách nhỏ, bảng chữ cái và tài liệu tập đọc được chuyển đến các lớp học mở trong đình làng, nhà dân, công sở hoặc bất kỳ nơi nào có thể thắp đèn vào buổi tối.

Những con chữ chì từng giúp in truyền đơn giành chính quyền giờ lại được dùng để chống nạn mù chữ.

Chính phủ mới còn phải xây dựng một nền tài chính độc lập. Nếu tiếp tục phụ thuộc vào đồng tiền do chế độ thuộc địa phát hành, nền độc lập chính trị sẽ luôn bị đe dọa về kinh tế.

Nhà in Ngô Tử Hạ tham gia in những đồng bạc đầu tiên của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, được nhân dân gọi thân mật là “giấy bạc Cụ Hồ”. Công việc đòi hỏi mức độ bảo mật và chính xác rất cao, từ bản khắc, số hiệu đến chất lượng giấy và mực in.

Những tờ tiền ấy không chỉ là phương tiện mua bán. Chúng chứng minh nhà nước độc lập đã có đồng tiền riêng và có khả năng tổ chức đời sống kinh tế của mình.

Ngày 6/1/1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên trong lịch sử Việt Nam được tổ chức. Ngô Tử Hạ ứng cử tại Ninh Bình và được nhân dân bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I.

Khi Quốc hội họp phiên đầu tiên ngày 2/3/1946 tại Nhà hát Lớn Hà Nội, ông là đại biểu cao tuổi nhất. Theo thông lệ, Ngô Tử Hạ được mời làm chủ tọa điều hành phần đầu của kỳ họp trước khi Quốc hội bầu các chức danh chính thức.

Từ người thợ sắp từng con chữ chì, ông đã bước lên vị trí chủ tọa phiên họp đầu tiên của cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất nước Việt Nam độc lập.

Tại kỳ họp, Quốc hội công nhận Chính phủ Liên hiệp kháng chiến do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu, thành lập Ban Thường trực Quốc hội và Ban Dự thảo Hiến pháp. Ngô Tử Hạ được bầu tham gia Ban Thường trực và sau đó còn là một trong những người sáng lập Hội Liên hiệp Quốc dân Việt Nam, tức Mặt trận Liên Việt.

Là một giáo dân Công giáo, ông tích cực vận động đoàn kết tôn giáo và đoàn kết dân tộc. Cuộc đời Ngô Tử Hạ cho thấy lòng yêu nước không bị giới hạn bởi thành phần xã hội, nghề nghiệp hay tín ngưỡng.

Đêm 19/12/1946, Toàn quốc kháng chiến bùng nổ. Nhà in Ngô Tử Hạ tại phố Lý Quốc Sư bị quân Pháp đốt cháy. Những máy móc từng in truyền đơn, Tuyên ngôn Độc lập, sách học chữ và đồng bạc của chính quyền mới bị phá hủy.

Nhưng Ngô Tử Hạ không quay lưng với kháng chiến. Ông cùng gia đình rời Hà Nội, tiếp tục tham gia công việc cứu tế, vận động đồng bào và ủng hộ Chính phủ.

Sau ngày hòa bình được lập lại ở miền Bắc, ông tiếp tục hoạt động trong Quốc hội và chăm lo những vấn đề liên quan đến người nghèo, người tản cư, thương binh và đồng bào Công giáo.

Năm 1960, khi đã 78 tuổi, Ngô Tử Hạ kê khai và hiến cho Nhà nước phần lớn cơ nghiệp nhà đất của mình tại Hà Nội. Danh mục tư liệu còn ghi những ngôi nhà ở Lý Quốc Sư, Ngõ Huyện, Nguyễn Du, Hàng Bông và một số địa điểm khác.

Người từng đi lên từ hai bàn tay trắng đã chọn trao lại tài sản mình gây dựng cho đất nước.

Ngô Tử Hạ qua đời năm 1973.

Trong cuộc đời hơn 90 năm của ông, có máy in, nhà cửa, tài sản và vị trí tại Quốc hội. Nhưng hình ảnh khiến người đời nhớ nhất vẫn là một cụ già khăn đóng, áo the, còng lưng kéo chiếc xe bò chở gạo qua phố.

Bởi chiếc xe ấy cho thấy giá trị thật sự của một doanh nhân không chỉ nằm ở tài sản đã tích lũy, mà còn ở việc họ làm gì với tài sản, nghề nghiệp và uy tín của mình khi đồng bào gặp hoạn nạn.

Ngô Tử Hạ đã dùng chữ chì để giúp cách mạng cất tiếng nói, dùng máy in để truyền bá nền độc lập và dùng chính đôi tay mình để kéo sự sẻ chia đến với những người đang đói.