NGƯỜI CHÍ SĨ YÊU NƯỚC ÂM THẦM GÓP SỨC CHO CÁCH MẠNG VIỆT NAM

“Có những người không đứng ở vị trí trung tâm của lịch sử, nhưng những việc họ âm thầm làm lại góp phần mở đường cho lịch sử.”

Trong lịch sử đấu tranh giành độc lập của dân tộc Việt Nam đầu thế kỷ XX, bên cạnh những tên tuổi quen thuộc như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh hay Nguyễn Ái Quốc, còn có những người hoạt động lặng lẽ nhưng để lại dấu ấn đáng kể. Hồ Học Lãm (1884–1943) là một trong những nhân vật như vậy. Ông là chí sĩ yêu nước quê ở Quỳnh Đôi, Nghệ An, sớm tham gia phong trào Đông Du và sau đó hoạt động lâu năm tại Trung Quốc. Với vị trí trong quân đội Quốc dân Đảng Trung Quốc, ông đã giúp đỡ nhiều người Việt Nam yêu nước và cung cấp những thông tin quan trọng cho phong trào cách mạng.

Hồ Học Lãm tên thật là Hồ Xuân Lan, sinh năm 1884 trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Cha ông là Hồ Bá Trị, từng tham gia phong trào Cần Vương; mẹ là Trần Thị Trâm, từng làm liên lạc cho nghĩa quân Phan Đình Phùng. Truyền thống gia đình đã góp phần hình thành ở ông tinh thần yêu nước và ý thức trách nhiệm với dân tộc. Năm 1906, ông sang Nhật theo phong trào Đông Du do Phan Bội Châu khởi xướng và học tại Trường quân sự Chấn Võ ở Tokyo với tên Hồ Hinh Sơn. Khi phong trào Đông Du tan rã, ông tiếp tục sang Trung Quốc, theo học Trường quân sự Bảo Định. Sau Cách mạng Tân Hợi năm 1911, ông tham gia quân đội Trung Quốc và dần giữ những vị trí quan trọng trong quân đội Quốc dân Đảng.

Trong thời gian hoạt động tại Trung Quốc, Hồ Học Lãm không chỉ chú trọng sự nghiệp quân sự mà còn hướng về phong trào cứu nước Việt Nam. Khi làm việc tại Binh sự tạp chí ở Hàng Châu, ông viết nhiều bài nghiên cứu về quân sự, chiến lược và đạo đức quân nhân. Gia đình ông ở Hàng Châu và Nam Kinh cũng trở thành nơi lui tới của nhiều người Việt Nam sang Trung Quốc tìm đường cứu nước. Ông đã cưu mang, giới thiệu, hỗ trợ và tạo điều kiện hoạt động cho nhiều thanh niên Việt Nam. Nhờ các mối quan hệ trong quân đội Quốc dân Đảng, ông còn giúp một số nhà cách mạng tiếp cận môi trường quân sự và thu thập những thông tin cần thiết.

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930, Hồ Học Lãm bày tỏ mong muốn được trở về nước trực tiếp chiến đấu. Tuy nhiên, ông tiếp tục đóng góp bằng chính vị trí và các mối quan hệ của mình tại Trung Quốc. Ông từng hỗ trợ Lê Thiết Hùng có vị trí hoạt động trong quân đội Quốc dân Đảng, đồng thời cung cấp những thông tin có giá trị cho phong trào cách mạng Việt Nam. Năm 1936, Hồ Học Lãm tham gia thành lập Việt Nam Độc lập Vận động Đồng minh Hội và được bầu làm Chủ tịch. Tổ chức hướng đến việc tập hợp những người Việt Nam yêu nước, vận động cho sự nghiệp độc lập dân tộc và xuất bản báo Việt Thanh. Đáng chú ý, dù không phải là đảng viên cộng sản, ông vẫn có sự hợp tác và đóng góp cho phong trào cách mạng Việt Nam.

Năm 1940, Hồ Học Lãm cung cấp cho Nguyễn Ái Quốc những tài liệu liên quan đến tình hình Nhật Bản và chính quyền Tưởng Giới Thạch, trong đó có kế hoạch “Hoa quân nhập Việt”. Năm 1941, dù sức khỏe suy yếu, ông vẫn gửi thư tới những người cách mạng Việt Nam, nhấn mạnh tinh thần dựa vào nhân dân, tự lực và đoàn kết. Cuối năm 1942, khi biết Nguyễn Ái Quốc bị bắt, Hồ Học Lãm vẫn căn dặn các con tìm cách giúp đỡ Người. Ngày 12/4/1943, ông qua đời tại Trung Quốc, hưởng thọ 60 tuổi.

Hồ Học Lãm đã dành phần lớn cuộc đời xa quê hương nhưng luôn hướng về sự nghiệp giải phóng dân tộc. Từ một học viên quân sự, một sĩ quan trong quân đội Trung Quốc đến một người hỗ trợ các nhà cách mạng Việt Nam, ông đã tận dụng kiến thức, vị trí và các mối quan hệ của mình để góp phần vào phong trào yêu nước. Câu chuyện về Hồ Học Lãm cho thấy lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những nhân vật đứng ở vị trí nổi bật, mà còn bởi những con người âm thầm tạo điều kiện, bảo vệ và hỗ trợ cho những hoạt động lớn hơn. Chính những đóng góp ấy đã làm nên một phần đáng nhớ trong lịch sử đấu tranh giành độc lập của dân tộc Việt Nam.

NGUỒN TƯ LIỆU

Báo Quân đội nhân dân – “Chí sĩ Hồ Học Lãm với cách mạng Việt Nam” – nguồn chính để xây dựng các mốc hoạt động và đóng góp của Hồ Học Lãm.

Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam – “Hồ Học Lãm với phong trào Đông Du” – tư liệu về tuổi trẻ, phong trào Đông Du và hoạt động của ông tại Trung Quốc.

Nghiên cứu Lịch sử – “Hồ Học Lãm (1884–1943)” – tư liệu chi tiết về quá trình học tập, hoạt động quân sự và vai trò của ông trong việc hỗ trợ người Việt Nam yêu nước tại Trung Quốc.

Văn hóa Nghệ An – “Hồi tưởng về cha tôi – Chí sĩ Hồ Học Lãm [III]”, hồi ký của con gái Hồ Mộ La, cung cấp những câu chuyện và ký ức gia đình về Hồ Học Lãm.