Người Chính ủy đầu tiên của Trung đoàn Thủ đô
Lê Trung Toản, tên thật là Nguyễn Ngọc Đĩnh, sinh năm 1921 tại xã Đoan Hạ, huyện Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ. Từ năm 9 tuổi, ông đã được gia đình đưa ra Hà Nội học tại trường tư thục Thăng Long. Trong những năm học tập, ông sớm tiếp xúc với sách báo tiến bộ, đặc biệt là tác phẩm Người mẹ của Mác-xim Go-rơ-ki và những tài liệu được truyền tay trong học sinh. Năm 1939, Nguyễn Ngọc Đĩnh được kết nạp vào Đảng cùng một đợt với Bùi Huy Thục và Trần Hồng. Đầu năm 1941, ông bị bắt và đưa lên nhà tù Sơn La. Chính những năm tháng tù đày đã giúp người thanh niên trẻ tuổi được học thêm lý luận cách mạng, đồng thời rèn luyện ý chí và nghị lực. Sau khi được ra tù, ông trở lại hoạt động, được giao chuẩn bị lực lượng cho cuộc khởi nghĩa ở Sơn La. Cách mạng Tháng Tám thành công, ông trở về Hà Nội và được Xứ ủy điều động về công tác tại Thành ủy. Để thuận tiện cho hoạt động công khai, ông mang tên mới Lê Trung Toản, cái tên gắn với ông trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng sau này.
Sau Cách mạng Tháng Tám, Lê Trung Toản được giao phụ trách công tác quân sự địa phương và các lực lượng tự vệ ở Hà Nội. Ông vừa phụ trách Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu, vừa làm Bí thư Chi bộ của Đội, tham gia xây dựng và củng cố lực lượng bảo vệ chính quyền cách mạng còn non trẻ. Trong những ngày tình hình Hà Nội vô cùng phức tạp, ông cùng đồng đội vừa tổ chức lực lượng, vừa bảo vệ các cơ quan của Đảng và Chính phủ, đồng thời phối hợp giữ gìn an ninh trật tự thành phố. Tháng 7-1946, ông tham gia chỉ đạo lực lượng tự vệ phối hợp với Công an xử lý vụ án ở phố Ôn Như Hầu và một số địa điểm khác. Sau đó, ông được điều động xuống Hải Phòng làm Bí thư Thành ủy. Cuối năm 1946, khi cuộc kháng chiến toàn quốc bước vào giai đoạn quyết liệt, ông trở lại Hà Nội, được giao làm Chủ tịch Ủy ban Bảo vệ Liên khu I kiêm Phó Bí thư Liên khu ủy. Chính từ vị trí này, ông trở thành một trong những người giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức lực lượng chiến đấu bảo vệ Hà Nội.
Ngày 6-1-1947, Trung đoàn Liên khu I được thành lập, sau đó được Hội nghị Quân sự toàn quốc tặng danh hiệu Trung đoàn Thủ đô. Lê Trung Toản được chỉ định làm Chính trị viên, trở thành người Chính ủy đầu tiên của Trung đoàn. Trước yêu cầu phải thống nhất các lực lượng đang chiến đấu trong Liên khu I, ông cùng Ban chỉ huy Trung đoàn góp phần xây dựng một tổ chức thống nhất, đồng thời chú trọng công tác chính trị, tư tưởng và đoàn kết cán bộ, chiến sĩ. Một hình ảnh giàu ý nghĩa được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại là trong lễ ra mắt Trung đoàn, các chiến sĩ tháo phù hiệu cũ trên mũ và gắn lên đó ngôi sao vàng của Quân đội quốc gia. Chỉ ít ngày sau, Trung đoàn được chính thức mang tên Trung đoàn Thủ đô. Trong hoàn cảnh chiến đấu lâu dài giữa lòng Hà Nội, Lê Trung Toản đặc biệt quan tâm đến việc giữ vững tinh thần của cán bộ, chiến sĩ. Ông cùng Ban chỉ huy tổ chức các hoạt động tuyên truyền, động viên, giúp mọi người giữ vững ý chí và sự thống nhất trong một hoàn cảnh hết sức thiếu thốn.
Một trong những dấu ấn sâu đậm nhất của Lê Trung Toản là lễ quyết tử ngày 14-1-1947. Tại rạp Tố Như ở phố Hàng Bạc, trong không khí trang nghiêm, ông thay mặt Ủy ban Kháng chiến Liên khu và Ban chỉ huy Trung đoàn giải thích nhiệm vụ, đồng thời nhấn mạnh ý nghĩa của tinh thần “quyết tử”: đó không phải là tìm đến cái chết để được ghi danh, mà là quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ được giao, không sợ hy sinh trong cuộc chiến đấu bảo vệ Thủ đô. Cách giải thích ấy cho thấy vai trò của một Chính ủy không chỉ nằm ở việc tổ chức mà còn ở khả năng định hướng tư tưởng, giúp cán bộ, chiến sĩ hiểu rõ mục đích của cuộc chiến đấu. Sau 60 ngày đêm bám trụ tại Hà Nội, khi điều kiện chiến đấu ngày càng khó khăn, Ban chỉ huy Trung đoàn thống nhất chủ trương rút lực lượng ra khỏi Liên khu I để bảo toàn lực lượng. Cuộc rút quân hoàn thành trong các ngày 17–19-2-1947. Quyết định ấy cho thấy bên cạnh tinh thần kiên cường, Lê Trung Toản và tập thể chỉ huy còn phải cân nhắc việc bảo toàn con người sau khi đã hoàn thành nhiệm vụ giữ chân đối phương trong thành phố.
Sau những ngày tháng đặc biệt của Hà Nội, Lê Trung Toản tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách. Tháng 8-1952, ông được cử làm Phó Bí thư Thường trực Thành ủy Hà Nội; sau năm 1954, ông tham gia công tác tiếp quản Thủ đô và phụ trách công tác dân vận; năm 1955 được bầu làm Ủy viên Thường vụ Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố. Từ năm 1958, ông chuyển công tác lên các cơ quan Trung ương, lần lượt đảm nhiệm nhiều vị trí như Chánh Văn phòng Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Nội thương, Phó Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ và một số nhiệm vụ khác. Ông được trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập hạng Nhất cùng nhiều phần thưởng cao quý khác. Ngày 2-11-2017, ông qua đời ở tuổi 97, sau 75 năm đứng trong hàng ngũ của Đảng. Cuộc đời Lê Trung Toản gắn liền với những chặng đường quan trọng của Hà Nội từ những ngày đầu giành chính quyền đến cuộc kháng chiến chống Pháp và công cuộc xây dựng đất nước sau này. Nhưng khi nhắc đến ông, dấu ấn nổi bật nhất vẫn là hình ảnh người Chính ủy đầu tiên của Trung đoàn Thủ đô, người cùng đồng đội góp phần làm nên một chương đặc biệt trong lịch sử Hà Nội những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến.
