Người đứng sau cả một mặt trận giao thông Đồng Lộc

Nhắc đến Ngã ba Đồng Lộc, người ta thường nghĩ ngay đến những cô gái TNXP, những người phá bom hay những đoàn xe vượt qua trọng điểm.

Nhưng phía sau tất cả những lực lượng ấy còn có những người phải đứng ở một vị trí khác:

tổ chức toàn bộ cuộc chiến giữ đường.

Một trong số đó là Nguyễn Tiến Chương.

Trong những năm chiến tranh, khi Ngã ba Đồng Lộc trở thành điểm nút đặc biệt quan trọng của tuyến chi viện, ông giữ cương vị lãnh đạo tỉnh Hà Tĩnh và trực tiếp tham gia tổ chức bảo đảm giao thông. Ông hiểu rằng nếu Đồng Lộc bị tê liệt, không chỉ một con đường bị cắt mà cả dòng vận chuyển vào chiến trường sẽ bị ảnh hưởng.

Khi cả tỉnh trở thành một mặt trận giữ đường

Từ vị trí người lãnh đạo, Nguyễn Tiến Chương phải đối mặt với một bài toán khổng lồ.

Đường bị bom phá.

Cầu bị đánh.

Hố bom xuất hiện liên tục.

Bom chưa nổ nằm lại trên mặt đất.

Xe bị ùn.

Trong khi đó, hàng hóa và lực lượng vẫn phải tiếp tục đi về phía Nam.

Không thể chỉ dựa vào một đơn vị hay một vài trăm người.

Phải huy động cả hệ thống.

Chính trong hoàn cảnh ấy, Hà Tĩnh đã phát động và tổ chức một phong trào bảo đảm giao thông với quy mô rất lớn. Từ tháng 4 đến tháng 10/1968, tỉnh huy động hơn 1 triệu ngày công, đào đắp khoảng 110.000 m³ đất đá để sửa đường và san lấp hố bom. Riêng khu vực Ngã ba Đồng Lộc, Nhân dân đóng góp 185.450 ngày công, với hơn 12.620 lượt người tham gia đào đắp khoảng 95.201 m³ đất đá, cùng hàng vạn cọc tre và vật liệu chống lầy.

Những con số ấy cho thấy Đồng Lộc không chỉ là câu chuyện của một đại đội hay một tiểu đội.

Đó là một trận tuyến của cả Nhân dân.

Một người lãnh đạo phải nhớ từng con đường

Ở chiến trường, người lính có thể tập trung vào một nhiệm vụ.

Người phá bom tập trung vào một quả bom.

Người lái xe tập trung vào tay lái.

Nhưng người chỉ huy giao thông phải nhìn toàn bộ hệ thống.

Đường nào đang bị cắt?

Đoạn nào có thể mở đường tránh?

Cầu nào cần sửa trước?

Lực lượng nào phải điều đến?

Bom chưa nổ ở đâu?

Đoàn xe đang chờ ở đâu?

Và nếu máy bay tiếp tục đánh phá, phương án thay thế là gì?

Đó là một công việc đòi hỏi vừa quyết đoán vừa rất sát thực tế.

Nguyễn Tiến Chương cùng bộ máy của tỉnh phải tổ chức lực lượng vừa sản xuất, vừa chiến đấu, vừa bảo đảm giao thông. Theo tư liệu của Trường Chính trị Hà Tĩnh, trong thời kỳ chiến tranh, ông cùng Đảng bộ tỉnh đã vận động Nhân dân thực hiện nhiệm vụ chi viện sức người, sức của, đặc biệt tập trung bảo đảm mạch máu giao thông trên Quốc lộ 15A và khu vực Ngã ba Đồng Lộc.

“Địch phá một, ta làm mười”

Tinh thần của cuộc chiến giữ đường khi ấy được thể hiện bằng những khẩu hiệu rất mạnh mẽ: “Địch phá một, ta làm mười”; “Địch phá ta cứ đi.”

Những câu nói ấy không phải chỉ để động viên tinh thần.

Nó trở thành cách tổ chức công việc.

Bom đánh một đoạn đường, lực lượng lập tức sửa.

Đường chính bị cắt, tìm đường tránh.

Cầu bị hỏng, làm cầu tạm hoặc mở tuyến khác.

Một nơi bị đánh quá mạnh, phải phân luồng.

Mục tiêu cuối cùng vẫn là:

Không để tuyến vận tải bị đứt.

Và để thực hiện điều đó, người dân phải tham gia.

TNXP phải tham gia.

Bộ đội phải tham gia.

Công nhân giao thông phải tham gia.

Cán bộ cũng phải xuống hiện trường.

Người lãnh đạo và những người phá bom

Một trong những hình ảnh cho thấy vai trò của Nguyễn Tiến Chương được chính các nhân chứng khác kể lại.

Khi nhắc đến Vương Đình Nhỏ, một trong những người phá bom nổi tiếng ở Đồng Lộc, các nguồn tư liệu ghi rằng Nguyễn Tiến Chương từng chứng kiến một buổi truy điệu sống trước khi đội cảm tử của Vương Đình Nhỏ bước vào Đồng Lộc xử lý bom để mở đường cho một chuyến xe đặc biệt.

Đó là khoảnh khắc mà người chỉ huy biết rất rõ:

Những người mình cử đi có thể không trở về.

Một buổi truy điệu sống không phải nghi thức bình thường.

Nó có nghĩa là người ra đi đang bước vào nơi mà khả năng hy sinh là rất lớn.

Nhưng trong chiến tranh, vẫn phải có người đi.

Nếu không ai đi, bom vẫn nằm đó.

Nếu bom vẫn nằm đó, xe không thể qua.

Và nếu xe không qua, tuyến chi viện bị đình trệ.

Người chỉ huy vì thế phải đối diện với một trong những quyết định đau đớn nhất: biết người của mình có thể hy sinh nhưng vẫn phải giao nhiệm vụ.

Phía sau một người phá bom là cả một hệ thống

Nguyễn Tiến Chương không trực tiếp phá bom.

Nhưng công việc của ông tạo ra điều kiện để những người phá bom có thể hoạt động.

Cũng như ông không trực tiếp lái từng chiếc xe.

Nhưng ông phải tổ chức để những chiếc xe có đường đi.

Ông không trực tiếp san từng hố bom.

Nhưng phải bảo đảm có đủ người, đủ dụng cụ và đủ vật liệu để san đường.

Đó là mặt trận phía sau của Đồng Lộc.

Một mặt trận ít xuất hiện trong những bức ảnh nhưng không thể thiếu trong chiến thắng.

Khi gặp lại ký ức cũ

Nhiều năm sau chiến tranh, Nguyễn Tiến Chương vẫn được các nhân chứng nhắc đến như một người gắn bó sâu sắc với Đồng Lộc.

Một tư liệu hồi ký về 10 cô gái Đồng Lộc ghi lại cuộc gặp giữa tác giả và ông, khi ông đã ở tuổi cao nhưng vẫn giữ những tài liệu liên quan đến chiến tranh và những năm tháng lãnh đạo tỉnh trong thời kỳ chống Mỹ.

Điều đáng chú ý là những người từng làm việc với ông không chỉ nhớ đến chức vụ.

Họ nhớ đến một người đã sống qua thời kỳ mà mọi quyết định đều gắn với sự sống còn của tuyến đường.

Nhớ một người phải chứng kiến đồng đội hy sinh.

Nhớ một người phải lo cả việc giữ đường lẫn việc động viên dân chúng.

Và nhớ một thời mà mỗi lần điện thoại hay điện báo từ Đồng Lộc về đều có thể mang theo cả tin vui lẫn tin dữ.

Một Đồng Lộc được làm nên bởi hàng vạn con người

Nhìn lại từ hôm nay, chiến công Đồng Lộc đôi khi được cô đọng vào một vài hình ảnh.

Mười cô gái.

Những hố bom.

Một đoàn xe.

Một con đường.

Nhưng đằng sau đó là hàng vạn con người.

Có người phá bom.

Có người gánh đất.

Có người lái máy.

Có người điều tiết xe.

Có người mở đường tránh.

Có người nấu cơm.

Có người che giấu xe.

Có người dỡ nhà làm đường.

Và có những người như Nguyễn Tiến Chương tổ chức tất cả những lực lượng ấy thành một thế trận giao thông liên hoàn.

Đó chính là sức mạnh của chiến tranh nhân dân tại Đồng Lộc.

Lời kết

Câu chuyện về Nguyễn Tiến Chương đưa chúng ta đến một góc nhìn khác của Ngã ba Đồng Lộc: góc nhìn của người đứng sau việc tổ chức cả mặt trận giữ đường.

Nếu người phá bom là người đi đầu vào nơi nguy hiểm nhất, người lái xe là người đưa hàng vượt qua, người TNXP là người san từng hố bom, thì người chỉ huy phải làm sao để tất cả những con người ấy phối hợp thành một sức mạnh thống nhất.

Và họ đã làm được.

Hơn một triệu ngày công. Hàng trăm nghìn mét khối đất đá. Hàng vạn con người cùng góp sức.

Những con số ấy cho thấy một sự thật: Đồng Lộc không chỉ được bảo vệ bằng lòng dũng cảm của một số cá nhân, mà bằng sức mạnh của cả cộng đồng.

Nguyễn Tiến Chương là một trong những nhân chứng của sức mạnh ấy.

Ông đứng sau những tuyến đường, sau những đoàn xe, sau những người phá bom và sau hàng nghìn người dân đã không tiếc sức mình.

Và khi nhìn lại Ngã ba Đồng Lộc, có thể nói rằng: những người trực tiếp đứng dưới bom đã làm nên những chiến công, còn cả hệ thống phía sau họ đã tạo nên sức mạnh để những chiến công ấy có thể nối tiếp nhau cho đến ngày thắng lợi.