NGƯỜI GIỮ LỬA HƯƠNG KHÊ – PHAN ĐÌNH PHÙNG

Cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp từng bước mở rộng ách thống trị ở Việt Nam, nhiều cuộc khởi nghĩa chống Pháp đã diễn ra trên khắp đất nước. Trong số đó, khởi nghĩa Hương Khê (1885–1896) là một trong những phong trào tiêu biểu nhất của phong trào Cần Vương. Người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa là Phan Đình Phùng, một nhà yêu nước nổi tiếng của vùng đất Hà Tĩnh. Gần mười năm chiến đấu trong núi rừng miền Trung đã biến Hương Khê thành một trong những căn cứ kháng chiến lớn chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX.

Phan Đình Phùng sinh năm 1847 tại làng Đông Thái, huyện La Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống học hành và làm quan. Sau khi kinh đô Huế thất thủ năm 1885, vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương kêu gọi nhân dân đứng lên chống Pháp. Phan Đình Phùng hưởng ứng phong trào và trở thành một trong những lãnh tụ quan trọng nhất của cuộc kháng chiến ở Trung Kỳ.

Năm 1885, phong trào Cần Vương lan rộng. Phan Đình Phùng trở về quê hương tập hợp lực lượng. Ông cùng các tướng lĩnh xây dựng căn cứ tại vùng Hương Khê, nơi có địa hình rừng núi hiểm trở thuộc Hà Tĩnh và Quảng Bình ngày nay. Địa hình này rất thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ, huấn luyện quân lính và tổ chức những trận đánh bất ngờ.

Một trong những người cộng sự quan trọng của Phan Đình Phùng là Cao Thắng, một tướng lĩnh trẻ có tài tổ chức quân sự. Cao Thắng đã cùng nghĩa quân xây dựng hệ thống căn cứ, rèn đúc vũ khí và tổ chức lực lượng. Nghĩa quân Hương Khê không chỉ dựa vào vũ khí thô sơ mà còn tìm cách chế tạo và cải tiến súng trường theo mẫu súng của quân Pháp.Trách nhiệm của Phan Đình Phùng không chỉ là trực tiếp chỉ huy chiến đấu mà còn là xây dựng một phong trào có tổ chức. Ông phải tập hợp nhân dân, xây dựng căn cứ, phân chia lực lượng và duy trì hoạt động trong thời gian dài. Đây là một nhiệm vụ vô cùng khó khăn bởi quân Pháp có ưu thế về vũ khí, quân số và phương tiện.

Nghĩa quân Hương Khê sử dụng chiến thuật dựa vào địa hình. Họ không đối đầu trực diện trong mọi trường hợp mà thường tổ chức phục kích, đánh nhanh rồi rút vào rừng. Những con đường núi, khe suối và rừng rậm trở thành lợi thế giúp nghĩa quân tránh sự truy quét của đối phương.Cuộc khởi nghĩa kéo dài gần mười năm. Quân Pháp nhiều lần tổ chức các cuộc hành quân lớn nhằm tiêu diệt căn cứ Hương Khê nhưng gặp phải sự kháng cự quyết liệt. Nghĩa quân cũng phải chịu tổn thất lớn. Nhiều làng quê bị ảnh hưởng, nhiều người dân bị bắt hoặc phải rời bỏ nơi ở.

Năm 1893, Cao Thắng hy sinh trong một trận chiến khi mới khoảng 29 tuổi. Sự hy sinh của ông là tổn thất lớn đối với nghĩa quân. Tuy vậy, Phan Đình Phùng vẫn tiếp tục lãnh đạo cuộc khởi nghĩa.Năm 1895, Phan Đình Phùng bị thương và sức khỏe ngày càng suy yếu. Ông qua đời ngày 21 tháng 1 năm 1896. Sau khi người lãnh đạo qua đời, phong trào Hương Khê dần suy yếu và đến năm 1896 cơ bản chấm dứt.Mặc dù thất bại về quân sự, khởi nghĩa Hương Khê có ý nghĩa lịch sử rất lớn. Đây là một trong những cuộc khởi nghĩa Cần Vương có quy mô lớn, thời gian kéo dài và tổ chức tương đối chặt chẽ. Nghĩa quân đã thể hiện tinh thần chống ngoại xâm mạnh mẽ của nhân dân Việt Nam cuối thế kỷ XIX.

Điều đáng nhớ ở Phan Đình Phùng là ông chiến đấu trong một hoàn cảnh gần như không cân sức. Đối phương có vũ khí hiện đại hơn và tổ chức quân sự mạnh hơn. Nhưng ông vẫn kiên trì theo đuổi cuộc kháng chiến trong gần một thập kỷ. Với ông, trách nhiệm của một người đứng đầu phong trào không phải chỉ là chiến thắng trong một trận đánh mà còn là giữ vững tinh thần của nhân dân và nghĩa quân.Phan Đình Phùng cũng là một nhân vật cho thấy lòng yêu nước có thể xuất phát từ nhiều tầng lớp. Ông từng làm quan trong triều đình nhưng cuối cùng lựa chọn đứng về phía phong trào chống Pháp. Khi đất nước đứng trước nguy cơ mất chủ quyền, ông đặt lợi ích của dân tộc lên trên con đường công danh cá nhân.

Ngày nay, khi đến Hà Tĩnh, người ta vẫn có thể tìm thấy nhiều địa danh, di tích gắn với cuộc khởi nghĩa Hương Khê. Tên tuổi Phan Đình Phùng cũng được đặt cho nhiều con đường và trường học trên cả nước. Câu chuyện của ông nhắc thế hệ trẻ về trách nhiệm đối với quê hương và đất nước.Hương Khê cuối thế kỷ XIX không có những máy bay, xe tăng hay những trận đánh quy mô như thế kỷ XX. Nhưng trong những khu rừng ấy, những người nghĩa quân vẫn chiến đấu với tất cả những gì họ có. Họ có thể thiếu vũ khí, thiếu lương thực và thiếu phương tiện, nhưng không thiếu lòng yêu nước. Phan Đình Phùng đã trở thành người giữ ngọn lửa ấy cho đến cuối đời.

Khởi nghĩa Hương Khê vì thế không chỉ là câu chuyện về một cuộc nổi dậy thất bại. Đó là câu chuyện về gần mười năm kiên trì chống ngoại xâm, về một người lãnh đạo không chịu khuất phục và về những con người đã dành cả tuổi trẻ, thậm chí cả mạng sống, để bảo vệ quê hương. Trong dòng chảy lịch sử Việt Nam, Phan Đình Phùng vẫn được nhớ đến như một trong những ngọn lửa lớn của phong trào Cần Vương.