Người Gửi Nỗi Đời Vào Thơ

Nguyễn Du, tên chữ là Tố Như, hiệu Thanh Hiên, sinh năm 1765 tại phường Bích Câu, kinh thành Thăng Long, trong một gia đình danh gia vọng tộc. Cha ông là Nguyễn Nghiễm, từng giữ chức Tể tướng dưới triều Lê; quê gốc của ông ở Tiên Điền, Nghi Xuân, Hà Tĩnh. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng, Nguyễn Du sớm được tiếp xúc với văn chương và nền văn hóa của nhiều vùng đất. Chính những trải nghiệm từ gia đình, quê hương và những biến động lớn của thời đại đã góp phần hình thành một tâm hồn đặc biệt nhạy cảm trước số phận con người.

Tuổi trưởng thành của Nguyễn Du diễn ra trong một thời kỳ lịch sử đầy biến động. Cuối thế kỷ XVIII, các triều đại và thế lực chính trị liên tiếp thay đổi, đất nước trải qua nhiều cuộc chiến tranh. Những biến động ấy khiến cuộc đời Nguyễn Du cũng nhiều lần thay đổi. Ông từng sống ở quê nhà Tiên Điền, sau đó ra làm quan dưới triều Nguyễn. Những năm tháng trải qua nhiều cảnh đời và chứng kiến những biến động của xã hội đã trở thành nguồn cảm hứng quan trọng trong sáng tác của ông.

Nguyễn Du sáng tác bằng cả chữ Hán và chữ Nôm, để lại nhiều tác phẩm có giá trị. Trong số đó, nổi tiếng nhất là Đoạn trường tân thanh, thường được biết đến với tên Truyện Kiều. Dựa trên cốt truyện của Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, Nguyễn Du đã sáng tạo nên một tác phẩm thơ Nôm bằng thể lục bát, với ngôn ngữ giàu sức biểu cảm và nghệ thuật đặc sắc.

Qua câu chuyện về cuộc đời Thúy Kiều, Nguyễn Du thể hiện sự cảm thông sâu sắc trước những đau khổ mà con người phải chịu đựng trong một xã hội nhiều bất công. Những suy tư về tình yêu, số phận, nhân phẩm và khát vọng sống khiến Truyện Kiều vượt ra ngoài phạm vi một câu chuyện về một nhân vật để trở thành tác phẩm có sức sống lâu dài trong đời sống văn hóa Việt Nam. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá Truyện Kiều là “tập đại thành của nền văn học cổ điển Việt Nam” và cho biết tác phẩm đã được dịch ra hơn 30 thứ tiếng.

Không chỉ có Truyện Kiều, Nguyễn Du còn để lại nhiều tác phẩm chữ Hán và chữ Nôm có giá trị. Thơ chữ Hán của ông ghi lại những suy nghĩ, cảm xúc và những điều ông chứng kiến trong cuộc đời. Qua các sáng tác ấy, người đọc có thể nhận thấy một con người luôn trăn trở trước thời cuộc và đặc biệt quan tâm đến những con người nhỏ bé, bất hạnh.

Năm 1813, Nguyễn Du được cử làm Chánh sứ sang nhà Thanh. Chuyến đi kéo dài gần một năm, qua đó ông có dịp tiếp xúc với nhiều vùng đất, con người và văn hóa Trung Hoa. Những trải nghiệm trong chuyến đi được phản ánh trong tập thơ Bắc hành tạp lục, một trong những tập thơ chữ Hán quan trọng của ông.

Sau khi trở về nước, Nguyễn Du tiếp tục làm quan dưới triều Nguyễn. Năm 1820, ông được cử làm Chánh sứ sang nhà Thanh lần thứ hai nhưng chưa kịp lên đường thì lâm bệnh và qua đời tại Huế. Ông hưởng thọ khoảng 55 tuổi.

Hơn hai thế kỷ sau ngày Nguyễn Du qua đời, Truyện Kiều vẫn được đọc, ngâm, bình và chuyển thể trong nhiều hình thức nghệ thuật. Năm 1965, nhân kỷ niệm 200 năm ngày sinh, Nguyễn Du được Hội đồng Hòa bình thế giới vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới. Tên tuổi ông ngày nay gắn liền với hình ảnh Đại thi hào dân tộc, người đã đưa nghệ thuật thơ Nôm và tiếng Việt đạt tới một trình độ đặc sắc, đồng thời để lại trong văn học dân tộc một tiếng nói nhân văn sâu sắc về con người và số phận.