Người mẹ gửi con đi để tiếp tục con đường cách mạng

Lê Thị Riêng sinh năm 1925 tại xã Vĩnh Mỹ, huyện Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu, trong một gia đình nông dân nghèo. Năm 1940, khi phong trào cách mạng ở Nam Bộ ngày càng phát triển, bà bắt đầu tham gia các hoạt động yêu nước. Đến mùa thu năm 1945, bà tham gia lực lượng phụ nữ Cứu quốc đầu tiên tại Bạc Liêu. Từ một người phụ nữ miền quê, Lê Thị Riêng từng bước trở thành cán bộ hoạt động cách mạng, gắn cuộc đời mình với phong trào phụ nữ và cuộc đấu tranh ở Nam Bộ.

Những năm tháng hoạt động của bà diễn ra trong hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Công việc cách mạng đòi hỏi phải thường xuyên di chuyển, giữ bí mật và chấp nhận xa gia đình. Với một người phụ nữ đã có con nhỏ, sự lựa chọn ấy càng trở nên nặng nề. Bà vừa phải hoàn thành nhiệm vụ được giao, vừa mang trong lòng nỗi lo về chồng con.

Trong quá trình hoạt động, Lê Thị Riêng kết hôn với đồng chí Lê Trọng Tam. Hai vợ chồng cùng tham gia cách mạng nhưng không phải lúc nào cũng có thể ở bên nhau. Mỗi người được tổ chức phân công hoạt động ở một địa bàn khác nhau. Có lần, hai người chia tay trong chiến khu và hẹn sáu tháng sau sẽ gặp lại tại nơi đã chia tay. Nhưng lời hẹn ấy cuối cùng không bao giờ thành hiện thực. Lê Trọng Tam hy sinh trên đường công tác, để lại người vợ và hai con nhỏ.

Mất chồng là một cú đau lớn đối với Lê Thị Riêng. Nhưng hoàn cảnh chiến tranh không cho bà có nhiều thời gian để chìm trong đau thương. Bà phải tiếp tục công việc, tiếp tục hoạt động và đồng thời tìm cách bảo đảm an toàn cho hai người con.

Đó là một trong những quyết định đau đớn nhất của người mẹ. Sau nhiều đêm đấu tranh với chính mình, Lê Thị Riêng quyết định gửi hai con trai Minh Chánh và Chí Công ra miền Bắc. Những đứa trẻ được tổ chức đưa qua Campuchia, sang Hồng Công rồi ra Hà Nội an toàn. Ở miền Bắc, các con được người thân và đồng chí chăm sóc. Bà biết con mình được an toàn nhưng khoảng cách giữa hai mẹ con lúc ấy là một khoảng cách rất dài.

Từ đó, cuộc đời Lê Thị Riêng tồn tại trong hai thế giới. Một bên là công việc cách mạng với những nhiệm vụ nguy hiểm; một bên là hình ảnh hai đứa con nhỏ mà bà luôn nhớ đến. Bà không thể thường xuyên gặp con, không thể chứng kiến con lớn lên từng ngày. Những điều tưởng như rất bình thường đối với một người mẹ lại trở thành điều xa xỉ.

Trong những lá thư gửi về, Lê Thị Riêng nhiều lần hỏi thăm tình hình của các con. Nỗi nhớ con không làm bà từ bỏ công việc. Trái lại, chính tình yêu dành cho các con càng khiến bà mong muốn chiến tranh sớm kết thúc, đất nước hòa bình để những gia đình không còn phải chia lìa.

Một trong những kỷ vật đặc biệt còn lại của bà là cuốn sổ tay hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Cuốn sổ không chỉ ghi lại những suy nghĩ liên quan đến công việc mà còn chứa đựng tâm tư của một người phụ nữ, một người vợ và một người mẹ. Qua những trang viết ấy, có thể cảm nhận được sự giằng co giữa tình cảm gia đình và trách nhiệm đối với cách mạng.

Những dòng cuối cùng trong nhật ký của Lê Thị Riêng thể hiện một ước mong rất giản dị: đất nước được thống nhất, chiến tranh chấm dứt, mọi người được sống trong hòa bình và các con được hưởng trọn tình thương của mẹ. Đó không phải là những mong muốn lớn lao đối với riêng một người phụ nữ. Đó là ước mơ của một người mẹ đang phải sống xa con giữa những năm tháng chiến tranh.

Nhưng điều bà mong mỏi đã không kịp trở thành hiện thực.

Tháng 5/1967, trong một chuyến công tác, Lê Thị Riêng bị địch bắt. Từ một cán bộ hoạt động trong vùng Sài Gòn - Gia Định, bà trở thành tù nhân. Những tháng ngày tiếp theo là những ngày bị giam cầm và tra tấn. Đối phương tìm cách khai thác thông tin về tổ chức và hoạt động cách mạng, nhưng bà không khuất phục.

Tối mùng 2 Tết Mậu Thân 1968, Lê Thị Riêng cùng đồng chí Trần Văn Kiểu và nữ chiến sĩ biệt động Phùng Ngọc Anh bị đưa lên một chiếc xe bịt kín với lý do chuyển trại. Khi xe đến khu vực ngã tư Hồng Bàng - Tổng Đốc Phương, đối phương nổ súng sát hại cả ba người. Phùng Ngọc Anh là người duy nhất sống sót và sau này kể lại những phút cuối cùng của Lê Thị Riêng.

Theo lời kể của đồng đội, sau loạt đạn đầu tiên, Lê Thị Riêng vẫn bình tĩnh nhắc những người bên cạnh nằm xuống. Bà tiếp tục phản đối hành động của đối phương ngay trong những giây phút cuối cùng. Sau loạt đạn tiếp theo, bà hy sinh.

Trong khoảnh khắc ấy, một chi tiết rất nhỏ đã trở thành kỷ vật đặc biệt. Khi đồng đội tìm cách lấy chiếc khăn trên người Lê Thị Riêng, họ nhìn thấy một chiếc kẹp tóc vẫn còn trên mái tóc của bà. Người đồng đội sống sót đã xin giữ lại chiếc kẹp như một kỷ niệm về người chị đã cùng mình chiến đấu. Chiếc kẹp tóc ấy sau này được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Một cuốn sổ tay và một chiếc kẹp tóc – hai vật dụng tưởng như rất bình thường – lại trở thành hai chứng tích đặc biệt về cuộc đời Lê Thị Riêng. Cuốn sổ kể câu chuyện về những suy nghĩ của một người mẹ xa con; chiếc kẹp tóc lại gắn với những giờ phút cuối cùng của một người chiến sĩ.

Điều khiến câu chuyện của Lê Thị Riêng trở nên xúc động không chỉ nằm ở sự hy sinh. Đó còn là những điều bà phải từ bỏ trong suốt những năm tháng hoạt động. Bà mất chồng, phải gửi con đi xa, không được nhìn các con trưởng thành và cuối cùng hy sinh khi ước mong đoàn tụ vẫn còn dang dở.

Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, phẩm chất của người nữ chiến sĩ càng trở nên rõ nét. Lê Thị Riêng không phải một con người không có tình cảm riêng. Trái lại, những kỷ vật và những dòng viết còn lại cho thấy bà rất yêu gia đình, rất nhớ con. Tuy nhiên, bà đã chấp nhận đặt tình cảm riêng vào phía sau nhiệm vụ mà mình lựa chọn.

Hiện nay, cuộc tìm kiếm hài cốt Lê Thị Riêng và các đồng đội tại Công viên Lê Thị Riêng, Thành phố Hồ Chí Minh vẫn được triển khai. Khu vực này được xác định có liên quan đến nơi an táng các liệt sĩ sau Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Công tác tìm kiếm, quy tập đã phát hiện nhiều hài cốt liệt sĩ và tiếp tục được mở rộng.

Sự trở lại của câu chuyện Lê Thị Riêng trong những năm gần đây cũng khiến những kỷ vật của bà được nhiều người quan tâm hơn. Một cuốn sổ tay, một chiếc kẹp tóc và những dòng chữ của một người mẹ cách đây hàng chục năm bỗng trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.

Có những câu chuyện lịch sử không cần bắt đầu bằng một trận đánh lớn. Câu chuyện về Lê Thị Riêng bắt đầu từ một người phụ nữ, một người vợ và một người mẹ phải lựa chọn giữa cuộc sống gia đình bình thường và con đường cách mạng đầy hiểm nguy. Bà đã gửi hai con đi để tiếp tục nhiệm vụ, mang nỗi nhớ con trong suốt những năm tháng hoạt động và hy sinh trước khi có cơ hội đoàn tụ. Hơn nửa thế kỷ sau, cuốn sổ tay và chiếc kẹp tóc vẫn còn đó, lặng lẽ kể về một người mẹ đã gửi lại tuổi xuân, tình riêng và cả cuộc đời mình cho những ngày đất nước được hòa bình.