NGƯỜI MỞ ĐƯỜNG GIỮA MIỀN SÔNG NƯỚC
Có những con người khi còn sống chỉ nghĩ mình đang làm tròn trách nhiệm với đất nước, nhưng đến hàng trăm năm sau, tên tuổi họ vẫn còn nằm lại trong từng con sông, từng con kênh và ký ức của nhân dân. Thoại Ngọc Hầu là một con người như thế. Ông không chỉ là vị quan nổi tiếng dưới triều Nguyễn mà còn là người đã góp công rất lớn trong việc khai phá vùng đất Nam Bộ, biến những vùng đầm lầy hoang vu trở thành nơi trù phú đông đúc như hôm nay.
Thoại Ngọc Hầu tên thật là Nguyễn Văn Thoại, sinh năm 1761 tại Quảng Nam trong một giai đoạn đất nước đầy biến động. Đó là thời kỳ chiến tranh giữa các thế lực phong kiến diễn ra liên miên, người dân sống trong cảnh loạn lạc, đói nghèo và chia ly. Thuở nhỏ, Nguyễn Văn Thoại lớn lên giữa tiếng gươm giáo và khói lửa chiến tranh. Gia đình ông nhiều lần phải rời quê để tránh loạn. Chính những tháng ngày ấy đã rèn cho cậu bé Nguyễn Văn Thoại một ý chí mạnh mẽ và sự cứng cỏi hiếm có.
Người dân kể rằng từ nhỏ ông đã rất gan dạ và thông minh. Trong khi nhiều đứa trẻ khác sợ hãi trước cảnh binh đao, Nguyễn Văn Thoại lại thường lặng lẽ đứng nhìn những đoàn quân đi qua làng. Ông hiểu rất sớm rằng nếu đất nước mãi chìm trong chia cắt và chiến tranh thì người dân sẽ không bao giờ có được cuộc sống yên ổn.
Khi lớn lên, ông theo phò Nguyễn Ánh trong cuộc chiến chống lại nhà Tây Sơn. Đó là quãng thời gian cực kỳ gian nan. Có lúc quân Nguyễn thất thế, phải chạy trốn khắp nơi, lênh đênh trên biển hay băng qua những cánh rừng đầy hiểm nguy. Nguyễn Văn Thoại khi ấy vẫn luôn sát cánh bên Nguyễn Ánh. Ông nổi tiếng là người quả cảm, giỏi thao lược và đặc biệt trung thành. Có lần quân địch phục kích giữa đêm, nhiều binh sĩ hoảng loạn bỏ chạy, nhưng Nguyễn Văn Thoại vẫn bình tĩnh tổ chức bảo vệ chủ tướng thoát khỏi vòng vây. Chính sự gan dạ ấy khiến Nguyễn Ánh ngày càng tin tưởng ông.
Sau khi Gia Long lên ngôi năm 1802, Nguyễn Văn Thoại được trọng dụng và giao nhiều chức vụ quan trọng. Nhưng điều khiến tên tuổi ông sống mãi trong lòng người dân Nam Bộ không phải chỉ là chiến công nơi trận mạc, mà chính là công lao khai phá vùng đất phương Nam. Đầu thế kỷ XIX, vùng An Giang – Châu Đốc lúc ấy vẫn còn hoang vu, đầm lầy chằng chịt, thú dữ và dịch bệnh xuất hiện khắp nơi. Người dân sống vô cùng cực khổ. Đường đi gần như không có. Muốn di chuyển phải chèo ghe qua những con nước dữ và rừng rậm đầy muỗi mòng.
Khi được triều đình giao trấn giữ vùng đất này, Thoại Ngọc Hầu hiểu rằng muốn giữ được biên cương thì trước tiên phải giúp dân có cuộc sống ổn định. Ông không chọn sống trong dinh thự xa hoa mà thường xuyên đi thực tế khắp nơi. Người dân nhiều lần thấy vị quan lớn mặc áo đơn sơ, cưỡi ngựa hoặc đi ghe len lỏi qua các vùng sình lầy để xem dân sống ra sao.
Có lần giữa mùa nước nổi, thấy dân phải lội bùn vận chuyển lúa vô cùng cực khổ, ông đứng rất lâu bên bờ kênh rồi nói với thuộc hạ:
“Đất này muốn sống được thì phải đào kênh mở đường”.
Từ suy nghĩ ấy, một trong những công trình vĩ đại nhất Nam Bộ bắt đầu hình thành.
Năm 1818, Thoại Ngọc Hầu chỉ huy đào kênh Thoại Hà. Hàng chục ngàn dân binh ngày ngày lao động giữa nắng cháy và bùn lầy. Điều kiện lúc ấy vô cùng khắc nghiệt. Nhiều người bị sốt rét, kiệt sức hay chết vì bệnh tật. Nhưng Thoại Ngọc Hầu luôn có mặt để động viên dân chúng. Người ta kể rằng ông thường tự mình đi kiểm tra từng đoạn kênh, hỏi han dân phu và yêu cầu cấp thuốc men, lương thực cho họ.
Khi kênh đào hoàn thành, dòng nước bắt đầu chảy qua những vùng đất hoang vu, mang theo sự sống cho cả miền Tây Nam Bộ. Ghe thuyền đi lại dễ dàng hơn, ruộng đồng cũng màu mỡ hơn. Người dân vui mừng đến mức nhiều người bật khóc khi nhìn dòng nước đầu tiên chảy qua vùng đất từng khô cằn và cách trở.
Để ghi nhận công lao ấy, vua Gia Long cho lấy tên ông đặt tên kênh là Thoại Hà. Từ đó, người dân bắt đầu gọi ông bằng cái tên đầy kính trọng: Thoại Ngọc Hầu.
Nhưng công trình lớn nhất đời ông vẫn chưa dừng lại ở đó.
Những năm sau, trước tình hình biên giới Tây Nam còn nhiều bất ổn, triều đình giao cho ông tiếp tục đào con kênh nối Châu Đốc với Hà Tiên để thuận lợi giao thương và bảo vệ biên giới. Đó chính là kênh Vĩnh Tế nổi tiếng ngày nay.
Công trình ấy kéo dài nhiều năm trời với biết bao gian khổ. Hàng vạn dân binh phải lao động giữa rừng thiêng nước độc. Có người chết vì bệnh tật, có người kiệt sức giữa bùn lầy. Nhưng Thoại Ngọc Hầu chưa từng bỏ cuộc. Ông hiểu rằng nếu con kênh hoàn thành, vùng đất này sẽ thay đổi mãi mãi.
Người dân kể rằng có đêm mưa lớn, ông vẫn đội mưa đi kiểm tra công trình. Thấy dân phu lạnh và đói, ông lệnh mang gạo và thuốc từ kho quân ra cứu giúp. Có người xúc động nói:
“Quan lớn thương dân như người nhà”.
Sau nhiều năm gian khổ, kênh Vĩnh Tế cuối cùng cũng hoàn thành. Dòng kênh dài hàng chục cây số ấy không chỉ mở ra con đường giao thương quan trọng mà còn giúp khai phá cả vùng Tây Nam Bộ rộng lớn. Những cánh đồng lúa bắt đầu mọc lên hai bên bờ kênh. Dân cư kéo về sinh sống ngày càng đông. Từ vùng đất hoang vu đầy lau sậy và thú dữ, nơi đây dần trở thành miền đất trù phú.
Thoại Ngọc Hầu không chỉ là vị quan giỏi trị thủy mà còn là người rất thương dân. Ông luôn nhắc thuộc hạ không được ức hiếp dân nghèo. Có lần nghe tin một viên quan địa phương tham ô lương thực của dân phu đào kênh, ông nổi giận xử phạt ngay giữa công đường. Với ông, dân chính là gốc của đất nước.
Năm 1829, Thoại Ngọc Hầu qua đời, hưởng thọ 68 tuổi. Tin ông mất khiến nhiều người dân miền Tây thương tiếc. Có người chèo ghe hàng chục cây số chỉ để đến viếng ông lần cuối. Người dân khi ấy nói rằng: “Ông mất rồi, nhưng những con kênh ông đào vẫn còn nuôi sống biết bao đời con cháu”.
Hơn hai trăm năm đã trôi qua, miền Tây hôm nay đã đổi khác rất nhiều. Ghe thuyền tấp nập trên những dòng kênh năm xưa. Ruộng đồng xanh ngắt trải dài đến tận chân trời. Nhưng mỗi lần nhắc đến lịch sử khai phá phương Nam, người ta vẫn nhớ về Thoại Ngọc Hầu , người đã dành gần trọn cuộc đời để mở đường, dẫn nước và mang sự sống đến cho vùng đất cuối trời Tổ quốc.
