NGƯỜI PHI CÔNG KHÔNG KHUẤT PHỤC GIỮA VÒNG VÂY BẦU TRỜI

Trong những câu chuyện về những người lính lái máy bay chiến đấu, có những trận đánh được nhớ bởi số máy bay bị bắn rơi, có những trận đánh được nhắc đến bởi chiến công vang dội. Nhưng cũng có những trận không chiến được nhớ bởi một điều khác: người phi công đã đứng trước một tình thế gần như không thể chiến đấu, vậy mà vẫn giữ được bình tĩnh, bản lĩnh và đưa mình cùng đồng đội trở về. Trận không chiến ngày 11-9-1972 của Đại tá, Anh hùng, liệt sĩ Đinh Tôn là một câu chuyện như thế. Đó là một trận đánh kỳ lạ, khi chiếc MiG-21U mà ông điều khiển không mang vũ khí, lại phải đối đầu với những chiếc F-4J của Hải quân Mỹ trên bầu trời Nội Bài.

Đinh Tôn thuộc thế hệ phi công MiG-21 khóa 3 của Không quân nhân dân Việt Nam. Ông được những đồng đội đi sau nhắc đến như một người anh cả của đoàn bay, một phi công có trình độ kỹ thuật cao và bản lĩnh vững vàng. Trong 45 năm quân ngũ, người đồng đội từng viết về ông trên Báo Quân đội nhân dân đã dành những lời trân trọng cho một con người “mưu trí, bản lĩnh, sáng tạo”, đặc biệt trong những năm tháng gắn bó với bầu trời chiến đấu. Đến tháng 12-1973, Đinh Tôn được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Nhưng để hiểu được con người Đinh Tôn, có lẽ phải bắt đầu từ những ngày người phi công ấy sống cùng những chiếc MiG-21. Trong chiến tranh, làm chủ một chiếc máy bay phản lực không phải là chuyện đơn giản. Người phi công phải ghi nhớ từng thao tác, từng giới hạn kỹ thuật, từng phương án xử lý tình huống. Trên bầu trời, những điều đã học trên mặt đất phải trở thành phản xạ. Một giây chậm trễ có thể khiến máy bay rơi vào vị trí bất lợi; một động tác thiếu chính xác có thể khiến cả phi công và máy bay không thể trở về.

Đinh Tôn trưởng thành trong môi trường ấy. Ông không chỉ là một phi công chiến đấu mà còn đảm nhiệm các cương vị chỉ huy. Năm 1972, ông là Trung đoàn phó Trung đoàn 921. Công việc của một người chỉ huy không chỉ là trực tiếp chiến đấu mà còn phải tổ chức lực lượng, theo dõi tình hình, huấn luyện và giữ vững tinh thần cho những người lính trẻ. Chính vì vậy, mỗi lần ông ngồi vào buồng lái cũng mang theo kinh nghiệm của một người chỉ huy và trách nhiệm của một người lính.

Ngày 11-9-1972, một tình huống đặc biệt đã xảy ra.

Khi ấy, Trung đoàn 921 đóng quân tại sân bay Gia Lâm. Đơn vị vừa phải tham gia bảo vệ vùng trời Hà Nội, vừa sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ đánh B-52, đồng thời chuẩn bị lực lượng cho các nhiệm vụ tác chiến khác. Đinh Tôn sau một thời gian trực tại sở chỉ huy đã lên sân bay Nội Bài để bay hồi phục kỹ thuật. Người bay cùng ông hôm đó là chuyên gia Liên Xô, Thiếu tá Va-xi-li Mô-tơ-lớp. Chiếc máy bay họ sử dụng là MiG-21U hai chỗ ngồi dùng để huấn luyện, không mang vũ khí.

Đó vốn là một chuyến bay huấn luyện, không phải một chuyến xuất kích chiến đấu.

Nhưng chiến tranh không phải lúc nào cũng diễn ra theo kế hoạch.

Chiều hôm ấy, một biên đội F-4J của Hải quân Mỹ bí mật tiến công sân bay Nội Bài. Những chiếc F-4J phát hiện chiếc MiG-21U và lập tức tổ chức công kích. Đinh Tôn lúc đó ở trong một tình thế hết sức bất lợi: máy bay của ông không có vũ khí để đánh trả, phía sau lại có một phi công chuyên gia Liên Xô đang ngồi cùng. Trước mặt là nhiệm vụ đưa chiếc máy bay trở về an toàn, trong khi đối phương đang tìm cách bắn hạ nó.

Hai quả tên lửa đầu tiên được phóng về phía chiếc MiG-21U.

Trong khoảnh khắc nguy hiểm ấy, Đinh Tôn không hoảng loạn. Ông lập tức kéo máy bay chéo xuống, đồng thời tăng lực để tránh tên lửa. Hai quả tên lửa sượt qua phía sau đuôi. Chiếc MiG-21U tiếp tục cơ động. Những chiếc F-4J tưởng như đang chiếm ưu thế tuyệt đối, nhưng người phi công Việt Nam đã tận dụng khả năng cơ động của MiG-21 để liên tục thay đổi hướng bay, không cho đối phương có điều kiện thuận lợi để khai hỏa.

Điều đặc biệt của trận đánh là Đinh Tôn không có một quả tên lửa nào để bắn trả.

Ông chỉ có chiếc máy bay, kỹ năng điều khiển và kinh nghiệm chiến đấu.

Khi một tốp F-4J dãn ra, chuẩn bị tạo thế bắn, Đinh Tôn lại kéo chiếc MiG-21 vào thế đối đầu. Khi đối phương thay đổi hướng, ông lập tức cơ động theo cách khiến họ không dễ dàng đưa máy bay vào vị trí thuận lợi. Có thời điểm chiếc MiG-21U còn bám được phía sau một chiếc F-4J. Nhưng đó không phải để khai hỏa, bởi máy bay Việt Nam không mang vũ khí. Đó là cách người phi công chủ động giữ thế chiến thuật, buộc đối phương phải liên tục thay đổi đội hình.

Những chiếc F-4J tiếp tục phóng tên lửa.

Nhưng chúng đều không trúng mục tiêu.

Cuộc đối đầu kéo dài trong điều kiện vô cùng nguy hiểm. Một bên có nhiều máy bay và vũ khí, bên kia chỉ có một chiếc MiG-21U huấn luyện không mang vũ khí. Nhưng chính trong hoàn cảnh tưởng như hoàn toàn bất lợi ấy, tài năng của người phi công lại được thể hiện rõ nhất. Đinh Tôn không tìm cách chiến đấu bằng hỏa lực mà chiến đấu bằng kỹ thuật bay, bằng khả năng phán đoán và bằng sự bình tĩnh trước sức ép của đối phương.

Trong buồng lái phía sau, chuyên gia Liên Xô cũng nhận ra người đang điều khiển máy bay đã hoàn toàn làm chủ tình huống. Ông để Đinh Tôn chủ động thực hiện những động tác cơ động tránh tên lửa. Đây là một chi tiết đặc biệt của trận đánh, bởi trong toàn bộ cuộc chiến tranh, đây là trường hợp hiếm có khi một phi công chuyên gia Liên Xô trực tiếp ngồi cùng một phi công Việt Nam trong một tình huống không chiến thực tế.

Nhưng chiếc máy bay không thể bay mãi.

Sau nhiều lần cơ động gấp, nhiên liệu bắt đầu cạn. Đèn tín hiệu đỏ trong buồng lái báo hiệu thời gian không còn nhiều. Nếu tiếp tục duy trì chế độ tăng lực, máy bay có thể mất động cơ. Nếu giảm cơ động, những chiếc F-4J sẽ có cơ hội tấn công. Đinh Tôn phải đưa ra quyết định trong một khoảng thời gian rất ngắn.

Điều ông nghĩ đến trước tiên không chỉ là sự an toàn của bản thân mà còn là người chuyên gia đang ngồi phía sau.

Ở độ cao thấp, việc nhảy dù càng trở nên nguy hiểm. Nhưng nếu chậm thêm, chiếc máy bay có thể bị tên lửa đối phương đánh trúng. Đinh Tôn quyết định thực hiện động tác thoát hiểm. Ông dựng máy bay lên, thực hiện động tác cơ động gấp rồi báo cho người ngồi sau chuẩn bị nhảy dù. Hai ghế phóng được kích hoạt. Hai chiếc dù bung ra ở độ cao chỉ khoảng 150 đến 200m.

Gần như cùng lúc, tên lửa của F-4J đánh trúng chiếc MiG-21U không còn người điều khiển.

Chiếc máy bay nổ tung trên bầu trời.

Hai phi công tiếp đất an toàn cách nơi máy bay rơi không xa. Điều đặc biệt là hai chiếc dù lại rơi đúng khu vực trú quân bí mật của đoàn chuyên gia Liên Xô. Sau một trận không chiến tưởng như không thể sống sót, hai người trở về trong sự ngỡ ngàng của đồng đội. Người chuyên gia Liên Xô sau đó còn lấy một chai vodka để cùng Đinh Tôn uống mừng việc cả hai đã thoát nạn.

Nhưng câu chuyện về Đinh Tôn không chỉ có trận không chiến ngày 11-9-1972.

Ông còn là một phi công từng tham gia nhiệm vụ đánh B-52. Tư liệu của Báo Quân đội nhân dân cho biết tối 4-10-1971, Đinh Tôn từng nhận lệnh xuất kích đánh một tốp B-52, nhưng do máy bay đối phương quay về hướng Thái Lan nên trận đánh không diễn ra như dự kiến. Trong giai đoạn chuẩn bị cho cuộc chiến chống B-52, những phi công như Đinh Tôn đã cùng đồng đội nghiên cứu, huấn luyện và tìm cách tiếp cận mục tiêu trong điều kiện vô cùng khó khăn.

Đến những ngày cuối năm 1972, bầu trời Hà Nội bước vào cuộc đối đầu quyết liệt. Những chiếc B-52 xuất hiện cùng các đội hình máy bay hộ tống. Không quân Việt Nam phải đối mặt với hệ thống gây nhiễu, lực lượng tiêm kích bảo vệ và hỏa lực dày đặc. Trong thế trận ấy, mỗi lần cất cánh của phi công MiG-21 đều là một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm.

Đinh Tôn và những người đồng đội đã góp phần tạo nên kinh nghiệm chiến đấu quý báu cho lực lượng không quân trong quá trình tìm cách đánh B-52. Chiếc MiG-21 số hiệu 5121, một trong những hiện vật nổi tiếng hiện được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, từng được nhiều phi công điều khiển, trong đó có Đinh Tôn, Vũ Đình Rạng và Phạm Tuân. Tổng cộng, chiếc máy bay này gắn với nhiều chiến công trong kháng chiến chống Mỹ.

Nhưng điều khiến người ta nhớ nhất về Đinh Tôn có lẽ vẫn là phong cách của một người phi công giàu kinh nghiệm. Trong một lần hạ cánh tại sân bay Vinh năm 1974, ông đã thực hiện những động tác kỹ thuật ở độ cao rất thấp, khiến những người chứng kiến phải thán phục. Khi ấy, Đinh Tôn đã 38 tuổi và đã được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Những người lính từng sống cùng ông đã nhớ về Đinh Tôn bằng sự kính trọng của những người cùng một chiến hào. Với họ, ông không chỉ là một phi công giỏi mà còn là người anh, người chỉ huy, người truyền lại kinh nghiệm cho lớp phi công trẻ. Trong một lực lượng mà mỗi chuyến bay đều tiềm ẩn hiểm nguy, một người chỉ huy có bản lĩnh và trình độ chuyên môn cao luôn có ý nghĩa đặc biệt.

Cuộc đời người phi công ấy cũng là câu chuyện về một thế hệ trưởng thành trong chiến tranh. Họ học cách làm chủ những chiếc máy bay hiện đại, học cách chiến đấu trong điều kiện bất lợi và học cách giữ bình tĩnh trước những khoảnh khắc sinh tử. Họ hiểu rằng trên bầu trời, lòng dũng cảm phải đi cùng kỹ thuật; quyết tâm phải đi cùng khả năng xử lý tình huống; và chiến công của một người luôn gắn với công sức của cả tập thể.

Trận không chiến ngày 11-9-1972 là một minh chứng đặc biệt.

Một chiếc MiG-21U không mang vũ khí. Hai phi công ngồi trong buồng lái. Nhiều chiếc F-4J bao vây. Tên lửa liên tục được phóng. Nhiên liệu dần cạn. Và cuối cùng, chiếc máy bay bị bắn trúng sau khi hai phi công đã thoát khỏi nó.

Nếu chỉ nhìn vào tương quan vũ khí, đó dường như là một tình huống không có nhiều cơ hội. Nhưng Đinh Tôn đã biến những phút giây cuối cùng của chuyến bay thành một cuộc đấu trí trên không. Ông không thể bắn đối phương, nhưng ông không để đối phương dễ dàng bắn trúng mình. Ông không có hỏa lực trong tay, nhưng có kinh nghiệm, kỹ thuật và sự bình tĩnh.

Đó chính là giá trị đặc biệt của người phi công.

Sau những năm tháng chiến tranh, tên tuổi Đinh Tôn tiếp tục được đồng đội nhắc nhớ. Ông được biết đến như người anh cả của đoàn bay MiG-21 khóa 3, một phi công có kỹ thuật bay xuất sắc và một người chỉ huy giàu kinh nghiệm. Những tư liệu còn lại về ông giúp thế hệ sau hình dung rõ hơn về những con người đã sống giữa bầu trời khói lửa và dành cả tuổi trẻ cho nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.

Có những người lính được lịch sử nhớ đến bởi một chiến thắng lớn. Có người được nhớ bởi một quả tên lửa trúng mục tiêu. Còn Đinh Tôn để lại một câu chuyện rất khác: một người phi công không có vũ khí vẫn không khuất phục trước vòng vây của đối phương.

Đó là câu chuyện về bản lĩnh.

Đó cũng là câu chuyện về trí tuệ của người lính Việt Nam trong chiến tranh hiện đại.

Ngày nay, những tiếng động cơ MiG-21 năm nào chỉ còn vang lên trong ký ức và những trang tư liệu. Những người từng bay trên bầu trời chiến tranh đã đi qua một thời đại đầy mất mát. Nhưng câu chuyện của họ vẫn còn giá trị, bởi phía sau mỗi chiến công là cả một quá trình học tập, rèn luyện, hy sinh và trưởng thành.