Nguyễn Bá Khoản - người ghi lại lịch sử bằng ảnh
Anh chụp cho bọn em một tấm nhé. Dù có hy sinh, ít ra cũng còn lại hình trong ảnh của anh". Giữa chiến lũy trong ngày Toàn quốc kháng chiến, câu nói của một chiến sĩ trẻ khiến Nguyễn Bá Khoản nghẹn lời, rơi nước mắt và bấm máy. Khoảnh khắc ấy, Hà Nội rực sáng trong sự bi tráng bất khuất, còn ông trở thành chứng nhân trung thành của lịch sử Thủ đô…
Cuốn sách dày 200 trang, kết cấu thành ba phần rõ rệt. Phần thứ nhất, Những bức ảnh lịch sử, giới thiệu đến độc giả những tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Bá Khoản, ghi lại các dấu mốc lớn của dân tộc: từ Cao trào Cách mạng (1936 - 1939), Cách mạng Tháng Tám và Bác Hồ (1945 - 1946), đến Phong trào Nam tiến và Toàn quốc kháng chiến ở Thủ đô. Phần thứ hai là Phụ chương hình ảnh, bổ sung thêm những tư liệu quý để người đọc có cái nhìn toàn diện hơn về chặng đường sáng tác của ông. Phần thứ ba, Nguyễn Bá Khoản - Cuộc đời và sự nghiệp, khắc họa lại chân dung một nghệ sĩ, chiến sĩ qua những thành tích nổi bật, đồng thời tập hợp các bài viết, cảm nhận của nhiều nhà nghiên cứu, nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh và người thân, tạo nên một cái nhìn đa chiều, vừa khách quan vừa chan chứa tình cảm.
Thực tế, cái tên Nguyễn Bá Khoản vốn không xa lạ với những khán giả yêu mến lịch sử và nhiếp ảnh Việt Nam. Ông sinh tại thôn Liễu Viên (huyện Thường Tín cũ) của Hà Nội, cha làm nghề thợ mộc, thường xuyên lui tới nhiều nơi trong quá trình kiếm sống. Máu rong ruổi từ cha truyền lại, cộng thêm niềm say mê nghề ảnh, khiến Nguyễn Bá Khoản cầm máy rất sớm. 18 tuổi, ông đã tham gia hoạt động cách mạng trong lĩnh vực báo chí - và chỉ 2 năm sau (1937) đã có những tác phẩm đầu tiên cho ảnh báo chí cách mạng.
Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, Nguyễn Bá Khoản là phóng viên của Tổng bộ Việt Minh, hoạt động ở Nam Bộ, Nam Trung Bộ, rồi tại Hà Nội trong dịp Toàn quốc kháng chiến (1946). Thời chống Pháp, ông cầm máy, có mặt ở khắp các chiến trường liên khu I, II, III, IV. Năm 1954, ông tham gia Ủy ban quân chính Hà Nội tiếp quản Thủ đô, sau đó công tác trong ngành văn hóa, rồi từ 1966 - 1972 làm phóng viên thuộc Ủy ban điều tra tội ác của đế quốc Mỹ trong chiến tranh Việt Nam.
Hành trình ấy hiện lên rõ nét trong Nguyễn Bá Khoản - Những khoảnh khắc lịch sử, khi gần 2/3 số trang sách là ảnh gắn với những dấu mốc trọng đại của dân tộc. Ống kính của ông ghi lại từ cuộc biểu tình 1/5/1938 ở khu Đấu Xảo, Tổng khởi nghĩa 19/8, ngày Độc lập 2/9, đến những ngày Toàn quốc kháng chiến ở Hà Nội... Người đọc cũng bắt gặp hình ảnh các đoàn quân Nam tiến, các trận đánh ở Lái Thiêu, Xuân Lộc, Tây Nguyên, cảnh Trung đoàn Thủ đô rút lui sau 60 ngày chiến đấu, chiến dịch Điện Biên, ngày tiếp quản Thủ đô 10/10/1954 và những năm kháng chiến chống Mỹ với trận địa phòng không Hà Nội hay cảnh tù binh phi công Mỹ.
Như lời ông Chu Chí Thành (Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam), để có được bộ lịch sử bằng hình ấy trong hơn nửa thế kỷ làm nghề, người nghệ sĩ - chiến sĩ Nguyễn Bá Khoản đã cầm chắc vũ khí đặc biệt - chiếc máy ảnh cổ Prontor II. Đến nay, hàng ngàn bức ảnh của ông đã được cung cấp cho các bảo tàng, đơn vị lưu trữ tại Việt Nam, cũng như nhiều tổ chức văn hóa, lịch sử trên thế giới.
