Nguyễn Chí Vịnh – Người đặt dấu ấn trong tình báo và đối ngoại quốc phòng Việt Nam

Sinh ra trong một gia đình quân đội

Nguyễn Chí Vịnh sinh ngày 15 tháng 5 năm 1957 tại Hà Nội. Ông là con trai của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, một trong những vị tướng nổi bật của Quân đội nhân dân Việt Nam trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.

Sinh ra trong một gia đình quân đội, Nguyễn Chí Vịnh sớm có môi trường tiếp xúc với đời sống quân ngũ. Tuy nhiên, con đường binh nghiệp của ông không đơn giản là sự tiếp nối trực tiếp vị trí của cha. Ông trưởng thành trong một thời kỳ hoàn toàn khác, khi chiến tranh Việt Nam đang đi đến hồi kết và đất nước bước vào những thử thách mới sau năm 1975.

Sau khi tham gia quân đội, Nguyễn Chí Vịnh được đào tạo và công tác trong lĩnh vực tình báo quân sự. Đây là một lựa chọn nghề nghiệp đặc biệt bởi hoạt động tình báo vốn đòi hỏi khả năng phân tích, tổ chức, bảo mật và xử lý thông tin trong những môi trường phức tạp.

Nếu chiến trường truyền thống cần những người chỉ huy có khả năng điều động binh lực thì tình báo lại đòi hỏi một kiểu tư duy khác: phải nhìn thấy những điều chưa xảy ra, nhận biết những thay đổi còn rất nhỏ và đánh giá ý đồ của đối phương thông qua những dữ liệu rời rạc. Nguyễn Chí Vịnh dành phần lớn những năm đầu sự nghiệp của mình trong môi trường như vậy.

Trưởng thành trong ngành tình báo quân sự

Sau năm 1975, Việt Nam bước vào một giai đoạn an ninh đặc biệt phức tạp. Chiến tranh đã kết thúc nhưng những vấn đề về an ninh khu vực, quan hệ với các nước láng giềng và những biến động quốc tế tiếp tục đặt ra nhiều thách thức. Trong bối cảnh ấy, tình báo quân sự có vai trò quan trọng trong việc thu thập và phân tích thông tin chiến lược.

Nguyễn Chí Vịnh từng trải qua nhiều vị trí công tác trong Tổng cục II – cơ quan tình báo quân sự của Quân đội nhân dân Việt Nam. Qua nhiều năm công tác, ông dần đảm nhiệm những vị trí lãnh đạo cao hơn và cuối cùng trở thành Tổng cục trưởng Tổng cục II.

Đây là một bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp của ông. Tổng cục II hoạt động trong một lĩnh vực mà phần lớn công việc không thể công khai. Vì vậy, khác với những vị tướng thường xuyên xuất hiện trong các bản tin chiến trường hoặc các hoạt động quân sự, phần lớn sự nghiệp ban đầu của Nguyễn Chí Vịnh diễn ra phía sau những cánh cửa đóng kín.

Những gì công chúng biết về giai đoạn này chủ yếu đến từ các chức vụ ông từng đảm nhiệm và những hoạt động được công khai về sau. Chính nền tảng tình báo ấy đã ảnh hưởng rất lớn đến phong cách của Nguyễn Chí Vịnh khi ông bước sang lĩnh vực đối ngoại quốc phòng.

Từ tình báo đến đối ngoại quốc phòng

Năm 2009, Nguyễn Chí Vịnh được bổ nhiệm làm Thứ trưởng Bộ Quốc phòng.

Đây là giai đoạn Việt Nam ngày càng đẩy mạnh hội nhập quốc tế và mở rộng quan hệ quốc phòng với nhiều quốc gia. Nếu trong những thập niên trước, hoạt động quốc phòng chủ yếu được nhìn qua lăng kính chiến tranh và bảo vệ lãnh thổ thì bước sang thế kỷ XXI, Việt Nam phải xử lý thêm nhiều vấn đề mới: hợp tác quốc phòng, xây dựng lòng tin, tham gia hoạt động gìn giữ hòa bình, quan hệ với các cường quốc và xử lý những vấn đề an ninh khu vực. Nguyễn Chí Vịnh trở thành một trong những gương mặt quan trọng của quá trình đó. Với nền tảng tình báo, ông có lợi thế trong việc nhìn các vấn đề quốc phòng không chỉ từ góc độ quân sự mà còn từ góc độ chiến lược và chính trị. Ông thường xuyên tham gia các cuộc đối thoại quốc phòng song phương và đa phương, đặc biệt với những quốc gia có quan hệ chiến lược hoặc đối tác quốc phòng quan trọng với Việt Nam.

Đối ngoại quốc phòng trong một thế giới thay đổi

Một trong những dấu ấn lớn nhất trong sự nghiệp của Nguyễn Chí Vịnh là quá trình Việt Nam mở rộng đối ngoại quốc phòng. Đây là một lĩnh vực có ý nghĩa ngày càng lớn khi Việt Nam chuyển từ trạng thái hậu chiến sang hội nhập sâu hơn với khu vực và thế giới.

Đối ngoại quốc phòng không đơn thuần là chuyện mua bán vũ khí hay ký kết các thỏa thuận quân sự. Nó còn bao gồm đối thoại, xây dựng lòng tin, trao đổi đoàn, đào tạo, hợp tác cứu trợ nhân đạo, gìn giữ hòa bình và xử lý các vấn đề an ninh chung. Trong nhiều năm, Nguyễn Chí Vịnh là một trong những người đại diện nổi bật của Việt Nam trong các hoạt động này. Ông tham gia nhiều cuộc đối thoại quốc phòng với Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản, Ấn Độ, các nước ASEAN và nhiều đối tác khác.

Một trong những thông điệp ông thường nhấn mạnh là Việt Nam theo đuổi chính sách độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ quốc phòng, đồng thời không liên minh quân sự với nước này để chống nước khác. Quan điểm này về sau cũng trở thành một phần quan trọng trong tư duy quốc phòng của Việt Nam.

Quan hệ quốc phòng Việt Nam – Hoa Kỳ

Trong sự nghiệp đối ngoại của Nguyễn Chí Vịnh, quan hệ quốc phòng Việt Nam – Hoa Kỳ là một trong những lĩnh vực đáng chú ý nhất. Hai nước từng là đối thủ trực tiếp trong chiến tranh, nhưng từ khi bình thường hóa quan hệ năm 1995, quan hệ song phương từng bước phát triển. Đến thế kỷ XXI, hợp tác quốc phòng trở thành một bộ phận ngày càng quan trọng trong quan hệ hai nước. Nguyễn Chí Vịnh là một trong những nhân vật tham gia thúc đẩy quá trình đó.

Ông nhiều lần đối thoại với các quan chức quốc phòng Mỹ, trao đổi về những vấn đề như khắc phục hậu quả chiến tranh, tìm kiếm quân nhân mất tích, xử lý chất độc hóa học, hỗ trợ nhân đạo, gìn giữ hòa bình và an ninh khu vực. Một điều đáng chú ý là trong những cuộc đối thoại ấy, quá khứ chiến tranh không bị phủ nhận. Nhưng thay vì để quá khứ tiếp tục quyết định quan hệ hai nước, Việt Nam tìm cách biến những vấn đề tồn đọng của chiến tranh thành những lĩnh vực hợp tác. Đó là một sự thay đổi rất lớn so với vài thập niên trước.

Quan hệ với Trung Quốc và vấn đề Biển Đông

Nếu quan hệ với Hoa Kỳ là một trong những hướng đối ngoại quan trọng thì quan hệ với Trung Quốc lại đặt ra những bài toán phức tạp hơn nhiều. Việt Nam vừa có quan hệ chính trị, kinh tế và quốc phòng với Trung Quốc, vừa có những bất đồng về chủ quyền và lợi ích trên Biển Đông. Trong nhiều phát biểu và cuộc đối thoại, Nguyễn Chí Vịnh nhấn mạnh sự cần thiết phải duy trì quan hệ ổn định, đồng thời bảo vệ lợi ích và chủ quyền của Việt Nam.

Đây là một bài toán cân bằng rất khó: Việt Nam cần tránh đối đầu quân sự, nhưng cũng không thể từ bỏ lợi ích quốc gia. Từ góc nhìn của một người từng trưởng thành trong ngành tình báo, Nguyễn Chí Vịnh thường thể hiện cách tiếp cận tương đối thực dụng: không để quan hệ với một quốc gia duy nhất quyết định toàn bộ chính sách quốc phòng của Việt Nam. Điều này phù hợp với tư duy đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ quốc phòng mà Việt Nam ngày càng theo đuổi.

“Không chọn bên” và tư duy quốc phòng mới

Một trong những quan điểm thường được nhắc đến khi nói về Nguyễn Chí Vịnh là tư tưởng Việt Nam không đứng về phe này để chống phe kia. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung ngày càng gia tăng, đây là một vấn đề cực kỳ quan trọng.

Việt Nam có quan hệ với Trung Quốc, Mỹ, Nga, Nhật Bản, Ấn Độ, các nước ASEAN và nhiều đối tác khác. Nếu Việt Nam nghiêng hoàn toàn về một cường quốc, không gian chiến lược của đất nước có thể bị thu hẹp. Vì vậy, đối ngoại quốc phòng được sử dụng như một công cụ để mở rộng quan hệ, tạo ra nhiều lựa chọn và giảm nguy cơ phụ thuộc vào một đối tác duy nhất. Nguyễn Chí Vịnh là một trong những người giải thích khá rõ tư duy này với công chúng. Ông từng nhấn mạnh rằng Việt Nam muốn là bạn, là đối tác với tất cả các nước và không tham gia liên minh quân sự để chống lại một quốc gia khác.

Sau này, tinh thần đó được thể hiện rõ trong “Bốn không” của Sách trắng Quốc phòng Việt Nam: không tham gia liên minh quân sự, không liên kết với nước này để chống nước kia, không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự hoặc sử dụng lãnh thổ Việt Nam để chống lại nước khác, và không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế.

Đưa Việt Nam tham gia gìn giữ hòa bình Liên Hợp Quốc

Một dấu ấn khác của Nguyễn Chí Vịnh là vai trò trong quá trình Việt Nam tham gia hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên Hợp Quốc. Đây là một bước phát triển đáng chú ý của Quân đội nhân dân Việt Nam. Trước đây, hình ảnh quân đội Việt Nam chủ yếu gắn với chiến tranh và bảo vệ lãnh thổ. Nhưng khi tham gia gìn giữ hòa bình, quân đội Việt Nam xuất hiện trong một vai trò hoàn toàn khác: hỗ trợ cộng đồng quốc tế duy trì hòa bình, chăm sóc y tế, công binh, hậu cần và hỗ trợ nhân đạo tại những khu vực có xung đột. Nguyễn Chí Vịnh là một trong những người thúc đẩy mạnh quá trình này.

Việt Nam chính thức cử lực lượng tham gia hoạt động gìn giữ hòa bình Liên Hợp Quốc từ năm 2014, bắt đầu với các sĩ quan tham mưu và sau đó mở rộng sang bệnh viện dã chiến và đơn vị công binh. Đối với Việt Nam, đây không chỉ là một hoạt động đối ngoại. Nó còn là cơ hội để quân đội nâng cao khả năng hoạt động trong môi trường quốc tế, tiếp xúc với quân đội các nước và thể hiện hình ảnh một Việt Nam có trách nhiệm với cộng đồng quốc tế.

Người kể chuyện về quân đội với công chúng

Nguyễn Chí Vịnh cũng là một nhân vật khá đặc biệt ở chỗ ông thường xuyên xuất hiện trên truyền thông. Điều này có phần khác với hình ảnh truyền thống của các tướng lĩnh tình báo. Ông viết sách, trả lời phỏng vấn và tham gia nhiều cuộc trò chuyện về quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Thông qua những hoạt động đó, nhiều vấn đề vốn thường chỉ được nhìn từ bên trong quân đội trở nên dễ tiếp cận hơn với công chúng.

Các cuốn sách và bài viết của ông về tình báo, chiến tranh và quốc phòng cũng cung cấp một góc nhìn của người từng trực tiếp làm việc trong lĩnh vực này. Dĩ nhiên, những gì được công khai vẫn luôn có giới hạn bởi đặc thù của ngành tình báo và quốc phòng. Nhưng chính việc một người từng đứng đầu cơ quan tình báo quân sự sau đó trở thành một trong những người phát ngôn nổi bật về đối ngoại quốc phòng đã tạo nên một nét rất riêng trong sự nghiệp của ông.

Một vị tướng của thời kỳ hậu chiến

Nếu thế hệ tướng lĩnh như Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Chí Thanh hay Văn Tiến Dũng trưởng thành trong những cuộc chiến tranh lớn thì Nguyễn Chí Vịnh thuộc một thế hệ khác. Ông trưởng thành sau những năm chiến tranh khốc liệt nhất, trải qua một phần sự nghiệp trong môi trường tình báo và sau đó làm việc trong bối cảnh Việt Nam đã chuyển sang thời kỳ hội nhập.

Vì vậy, “chiến trường” của thế hệ ông không chỉ nằm ở những địa điểm có giao tranh. Nó còn nằm trong những cuộc đàm phán, những cuộc đối thoại quốc phòng, những cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc và những vấn đề an ninh ngày càng phức tạp của khu vực. Một tướng lĩnh trong thời đại ấy phải hiểu không chỉ về quân đội mà còn về ngoại giao, chính trị quốc tế và chiến lược. Đó chính là lĩnh vực mà Nguyễn Chí Vịnh dành phần lớn sự nghiệp của mình.

Những năm cuối sự nghiệp

Sau nhiều năm giữ cương vị Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Nguyễn Chí Vịnh nghỉ công tác theo chế độ vào năm 2021. Sau khi rời quân ngũ, ông tiếp tục viết sách, tham gia các hoạt động nghiên cứu và trao đổi về quốc phòng, an ninh và đối ngoại.

Ngày 14 tháng 9 năm 2023, Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh qua đời tại Hà Nội, hưởng thọ 65 tuổi. Ông để lại một sự nghiệp kéo dài hơn bốn thập niên trong quân đội, bắt đầu từ lĩnh vực tình báo và kết thúc ở một trong những vị trí quan trọng nhất của đối ngoại quốc phòng Việt Nam.

Một cuộc đời từ phía sau những cánh cửa đóng kín

Có một nghịch lý khá thú vị trong sự nghiệp Nguyễn Chí Vịnh: ông bắt đầu từ một lĩnh vực mà bản chất của nó là giữ bí mật, nhưng những năm cuối sự nghiệp lại trở thành một trong những gương mặt nói nhiều nhất về chiến lược quốc phòng Việt Nam với công chúng.

Từ ngành tình báo, ông bước sang đối ngoại quốc phòng. Từ những thông tin không thể công khai, ông chuyển sang những cuộc đối thoại quốc tế. Từ một lĩnh vực gần như không xuất hiện trước công chúng, ông trở thành người giải thích về chính sách quốc phòng và an ninh của Việt Nam trên nhiều diễn đàn. Đó cũng là hành trình phản ánh sự thay đổi của chính Việt Nam.

Một đất nước vừa trải qua chiến tranh phải tập trung vào việc bảo vệ mình. Nhưng một đất nước bước vào thế kỷ XXI lại phải học cách bảo vệ lợi ích quốc gia bằng cả sức mạnh quân sự, ngoại giao, hợp tác quốc tế và khả năng tạo dựng lòng tin.

Nguyễn Chí Vịnh là một trong những người đã hoạt động ở giao điểm của những lĩnh vực ấy. Nếu những năm tháng đầu sự nghiệp của ông diễn ra trong thế giới của tình báo, nơi thông tin được giữ kín và những hoạt động quan trọng thường không được công khai, thì những năm cuối lại diễn ra giữa những cuộc đối thoại quốc phòng với các quốc gia trên khắp thế giới.

Từ phía sau những cánh cửa đóng kín của ngành tình báo đến những bàn đàm phán quốc tế, sự nghiệp của Nguyễn Chí Vịnh là câu chuyện về một thế hệ quân nhân Việt Nam chuyển từ tư duy thời chiến sang tư duy quốc phòng trong thời đại hội nhập.

Và có lẽ đó cũng là dấu ấn lớn nhất của ông: không phải một trận đánh cụ thể, mà là quá trình góp phần đưa quốc phòng Việt Nam bước ra khỏi khuôn khổ của chiến tranh để tham gia ngày càng sâu hơn vào đời sống an ninh quốc tế.