NGUYỄN CÔNG PHƯƠNG - NGƯỜI GIỮ NGỌN LỬA BÊN DÒNG VỆ GIANG

Tôi biết đến tên Nguyễn Công Phương từ một ngôi trường cấp 3 nơi đã gắn bó với tôi suốt 3 năm học. Ngôi trường ấy nằm ở Nghĩa Hành, Quảng Ngãi – nơi mỗi buổi sáng tôi vẫn đi qua cổng trường quen thuộc, nhìn hàng phượng già rợp bóng và những dãy lớp học nối dài theo năm tháng. Khi còn là học sinh, tôi từng nghĩ cái tên “Nguyễn Công Phương” chỉ đơn giản là tên của một ngôi trường, một con đường, một địa danh mà người lớn đặt để ghi nhớ điều gì đó trong quá khứ. Tôi chưa từng tự hỏi: Nguyễn Công Phương là ai?

Cho đến một buổi học Lịch sử địa phương và được đi tham quan nhà lưu niệm của cụ. Hôm đó, thầy giáo đứng trên bục giảng, giọng trầm lại khi nhắc đến một cái tên: “Nguyễn Công Phương là một trong những người cách mạng tiêu biểu của Quảng Ngãi. Cụ đã dành gần như trọn cuộc đời mình cho sự nghiệp đấu tranh giành độc lập.”

Tôi ngẩng lên nhìn bảng. Ngay khoảnh khắc ấy, tôi chợt thấy cái tên quen thuộc suốt ba năm qua bỗng trở nên khác đi. Không còn là một dòng chữ vô tri trên biển trường. Mà là một con người. Và tôi bắt đầu tìm hiểu.

Nguyễn Công Phương sinh năm 1888 trong một gia đình giàu truyền thống yêu nước ở Quảng Ngãi. Thuở nhỏ, cụ học chữ Nho, sau đó mới được đến trường làng. Người thầy đầu tiên của cụ là thầy Lê Đình Cẩn – một nhà giáo yêu nước, đồng thời là thành viên Duy Tân Hội. Có lẽ chính từ những bài học đầu đời ấy, trong tâm trí người thanh niên Nguyễn Công Phương đã sớm hình thành một câu hỏi lớn: Bao giờ đất nước mình mới được tự do?

Trong bối cảnh đất nước chìm trong ách đô hộ, mỗi người trẻ đều đứng trước một lựa chọn. Có người chọn im lặng để sống yên ổn. Có người chọn chấp nhận để tồn tại. Nhưng Nguyễn Công Phương lại chọn con đường khác: con đường đấu tranh. Cụ tham gia Duy Tân Hội, rồi Việt Nam Quang Phục Hội, cùng những người cùng chí hướng vận động nhân dân chống sưu cao thuế nặng, chống áp bức của thực dân.

Năm 1908, cụ bị bắt. Bốn năm trong lao tù. Bốn năm của tuổi trẻ bị giam lại sau song sắt. Nhưng nhà tù không thể giam giữ được ý chí của một con người đã chọn lý tưởng làm lẽ sống. Ra tù, cụ lại tiếp tục con đường cũ. Có một chi tiết khiến tôi ám ảnh rất lâu khi đọc về cuộc đời cụ. Trong những năm bị giam cầm, vợ và con trai của cụ lần lượt qua đời. Một người có thể chịu đựng bao nhiêu mất mát trong một đời?  

Tôi không biết. Nhưng tôi biết rằng, sau tất cả, cụ vẫn trở về quê hương và tiếp tục liên lạc với tổ chức, tìm gặp đồng chí cũ, từng bước khôi phục cơ sở cách mạng. Đọc đến đó, tôi ngồi lặng rất lâu. Bởi tôi chợt hiểu rằng: Lòng yêu nước không phải lúc nào cũng là những điều lớn lao, ồn ào. Đôi khi, đó chỉ là việc một con người đã mất đi rất nhiều thứ nhưng vẫn không từ bỏ điều mình tin là đúng.

Năm 1930 là một dấu mốc quan trọng trong cuộc đời Nguyễn Công Phương. Ngày 2 tháng 6 năm ấy, cụ được đứng vào hàng ngũ những người cộng sản. Cuối tháng 6, cụ được chỉ định làm Bí thư lâm thời Huyện ủy Nghĩa Hành. Nhưng con đường phía trước không hề bằng phẳng. Cụ lại bị bắt.

Lần này là những năm tháng tù đày khắc nghiệt hơn, với tra tấn, dụ dỗ, đe dọa. Nhưng cụ vẫn không khuất phục. Sau đó, cụ bị đày lên Buôn Ma Thuột. Nhà tù có thể giam giữ thân xác. Nhưng không thể giam giữ được niềm tin. Tôi đặc biệt nhớ một chi tiết khác. Năm 1936, khi được trở về quê dưới chế độ quản thúc, cụ Nguyễn Công Phương vẫn tiếp tục liên lạc với những người cách mạng và tham gia viết cho Tạp chí Đỏ – một ấn phẩm có ảnh hưởng trong giới trí thức và nhân dân Quảng Ngãi. Tôi đã nghĩ rất lâu về điều đó. Một người vừa bước ra khỏi nhà tù. Một người đã trải qua mất mát gia đình, tù đày, giám sát. Một người hoàn toàn có thể chọn sống lặng lẽ. Nhưng cụ vẫn chọn viết, chọn lên tiếng, chọn gieo niềm tin.

Có lẽ cụ hiểu rằng: 

Cách mạng không chỉ cần người hành động, mà còn cần người giữ lửa trong lòng nhân dân.

Năm 1939, cụ lại bị bắt lần thứ ba. Trong nhà lao Trà Bồng, cụ vẫn tiếp tục hoạt động, tìm cách liên lạc với tổ chức cách mạng. Đến năm 1941, cụ lại bị đày lên Buôn Ma Thuột. Nếu cuộc đời được đo bằng những ngày bình yên, có lẽ cuộc đời cụ rất ngắn. Nhưng nếu được đo bằng những gì cụ đã cống hiến, thì đó là một cuộc đời dài và trọn vẹn.

Rồi mùa thu năm 1945 đến. Cách mạng Tháng Tám thành công. Nguyễn Công Phương trở về quê hương, tiếp tục tham gia xây dựng chính quyền cách mạng ở Nghĩa Hành và Quảng Ngãi. Từ một người thanh niên yêu nước đầu thế kỷ, cụ đã đi qua tù đày, biến động, mất mát để chứng kiến ngày quê hương giành lại chính quyền. Nhưng với cụ, đó không phải là điểm kết thúc. Bởi sau độc lập là một hành trình mới. Đất nước vẫn còn gian khó. Nhân dân vẫn còn thiếu thốn. Và những người như cụ lại tiếp tục ở lại, góp sức cho chính quyền non trẻ.

 Có những buổi tan học, tôi đứng trước cổng trường cấp 3 của mình rất lâu. Nhìn dòng học sinh ra về, nhìn ánh nắng cuối ngày rơi xuống sân trường, tôi chợt nghĩ: Ngôi trường này không chỉ là nơi tôi học chữ. Mà còn là nơi tôi lần đầu biết đến một con người đã sống cách đây gần một thế kỷ, nhưng vẫn hiện diện trong từng bước chân tôi mỗi ngày.

Tôi tự hỏi:

Nếu được gặp cụ Nguyễn Công Phương, tôi sẽ hỏi gì?

Có lẽ tôi sẽ hỏi:

“Cụ có bao giờ thấy mệt mỏi không?”

Nhưng rồi tôi nghĩ, có lẽ câu trả lời đã nằm trong chính cuộc đời cụ. Một cuộc đời liên tục bắt đầu lại: Bị bắt – rồi trở về. Bị tù – rồi tiếp tục. Mất mát – nhưng không dừng lại. Bởi điều giữ cụ đứng vững không phải là sự dễ dàng, mà là niềm tin rằng quê hương rồi sẽ có ngày tự do.

Hôm nay, khi tôi vẫn đi qua ngôi trường cấp 3 ấy, mọi thứ đã khác. Không còn những năm tháng tôi chỉ biết đến cái tên trên bảng hiệu. Không còn sự vô thức của một học sinh đi qua lịch sử mà không nhận ra. Trên sân trường là tiếng cười của những thế hệ học sinh mới. Trong lớp học là những ước mơ đang được viết tiếp. Và tôi hiểu rằng: Đó chính là điều mà những người như Nguyễn Công Phương đã từng mong muốn. Một đất nước nơi học sinh được đến trường. Một quê hương nơi người trẻ được sống và lựa chọn tương lai của mình.

Có lẽ lịch sử không chỉ nằm trong sách vở. Lịch sử nằm ngay trong ngôi trường tôi đã học suốt 3 năm. Nằm trong cái tên tôi từng đọc qua mỗi ngày mà chưa từng hiểu hết. Và nằm trong câu hỏi mà mỗi thế hệ phải tự trả lời: Chúng ta sẽ sống như thế nào với những gì thế hệ trước đã để lại? Nguyễn Công Phương đã dành cả cuộc đời để giữ một ngọn lửa. Ngọn lửa ấy đi qua tù đày, mất mát, thử thách và cả những năm tháng không bình yên nhất của đất nước.

Hôm nay, ngọn lửa ấy không còn nằm trong tay cụ nữa. Nó được trao lại cho chúng tôi. Những học sinh từng bước ra từ chính ngôi trường mang tên cụ. Tôi nghĩ, cách tốt nhất để nhớ về cụ không chỉ là biết cụ đã làm gì, đã giữ chức gì, hay đã đi qua bao nhiêu nhà tù. Mà là hiểu rằng: Có những con người đã sống cả đời để chúng ta có thể sống một cuộc đời bình thường hôm nay.

Chiều hôm đó, tôi đứng lại rất lâu trước cổng trường. Gió thổi qua hàng cây. Tiếng trống tan học vang lên. Và tôi chợt thấy, trong khoảnh khắc rất bình thường ấy, lịch sử không còn xa nữa. Nó đang ở ngay đây. Trong ngôi trường tôi đã gắn bó suốt 3 năm học. Và trong chính bước chân tôi đang đi tiếp mỗi ngày.