NGUYỄN ĐÌNH THI – NGƯỜI NGHỆ SĨ ĐI CÙNG NGƯỜI LÍNH QUA HAI CUỘC KHÁNG CHIẾN

NGUYỄN ĐÌNH THI – NGƯỜI NGHỆ SĨ ĐI CÙNG NGƯỜI LÍNH QUA HAI CUỘC KHÁNG CHIẾN

Nguồn truyện: Chuyên trang Quân đội nhân dân cuối tuần, bài “Nguyễn Đình Thi - nhạc sĩ tài hoa”; các tư liệu của Báo Quân đội nhân dân về văn nghệ sĩ tại Chiến dịch Điện Biên Phủ và hoạt động sáng tác của Nguyễn Đình Thi trong kháng chiến.

Có những người nghệ sĩ đứng bên ngoài chiến tranh để nhìn chiến tranh.

Nguyễn Đình Thi thì không.

Trong hai cuộc kháng chiến, ông nhiều lần đi đến những nơi tiếng súng vang lên. Ông viết, sáng tác và ghi chép từ chính những vùng đất mà người lính đang chiến đấu.

Điện Biên Phủ là một trong những nơi như thế.

Năm 1954, khi chiến dịch bước vào giai đoạn quyết liệt, Nguyễn Đình Thi có mặt tại mặt trận. Ông là một trong những văn nghệ sĩ, nhà báo tham gia hoạt động tại Điện Biên Phủ và cộng tác với tờ Báo Quân đội nhân dân xuất bản ngay tại mặt trận.

Ở thời điểm ấy, làm báo tại mặt trận là một công việc vô cùng khó khăn.

Không có phòng làm việc yên tĩnh.

Không có ánh sáng ổn định.

Không có khoảng cách an toàn với chiến trường.

Muốn có một bài viết, người viết phải đi tìm người, tìm sự kiện, quan sát trận đánh và sau đó chuyển thông tin về nơi làm báo.

Báo Quân đội nhân dân khi ấy đã tổ chức xuất bản ngay tại mặt trận Điện Biên Phủ. Nguyễn Đình Thi cùng nhiều văn nghệ sĩ khác tham gia viết và cung cấp nội dung cho tòa soạn.

Một người nghệ sĩ vì thế không chỉ cầm bút.

Ông phải đi.

Phải nhìn.

Phải nghe.

Phải sống cùng những người lính.

Đó là cách Nguyễn Đình Thi tích lũy vốn sống cho văn chương của mình.

Chiến trường Điện Biên Phủ không chỉ có tiếng súng. Có bùn đất, mưa rừng, những con đường vận tải, những chiến hào và những người lính sống trong điều kiện vô cùng gian khổ.

Những trải nghiệm ấy trở thành chất liệu cho thơ ca của ông.

Ngay sau chiến thắng ngày 7 tháng 5 năm 1954, Nguyễn Đình Thi sáng tác “Bài ca Điện Biên Phủ”. Tác phẩm ghi lại không khí chiến trường với những chiến hào, đất đá, máu, lửa và hình ảnh người chiến sĩ sau chiến thắng.

Nhưng Điện Biên Phủ không phải là điểm cuối trong hành trình của ông.

Hai mươi năm sau, khi tuổi đời đã khoảng 50, Nguyễn Đình Thi lại lên đường.

Cuối năm 1974 và đầu năm 1975, ông cùng Tế Hanh và Phạm Tiến Duật đi dọc đường Trường Sơn vào chiến trường. Từ Trường Sơn, hành trình tiếp tục qua sông Bé, Tây Ninh rồi xuống các tỉnh đồng bằng Nam Bộ.

Đây là một chi tiết rất đáng nhớ.

Năm 1954, ông đến Điện Biên khi cuộc kháng chiến chống Pháp đang đi đến trận quyết định.

Hai mươi năm sau, ông lại đi vào miền Nam khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào những tháng cuối cùng.

Một đời người nghệ sĩ được nối bằng hai hành trình.

Một hành trình đến Điện Biên.

Một hành trình qua Trường Sơn.

Giữa hai hành trình ấy là cả một thế hệ.

Trong sổ tay của mình, Nguyễn Đình Thi ghi lại những tháng cuối năm 1974 và đầu năm 1975 với những hình ảnh rất cụ thể: bùn lầy, cỏ rậm, hố bom, lỗ đạn pháo và những đêm vượt đường trong tiếng đạn pháo.

Những dòng ghi chép ấy cho thấy một điều quan trọng: người nghệ sĩ không chỉ nhìn chiến tranh bằng trí tưởng tượng.

Ông đã đi qua nó.

Ông lội trong bùn.

Ông đi trên những con đường bị bom phá.

Ông nghe tiếng pháo trong đêm.

Ông gặp những người lính đang hành quân.

Và từ những điều mắt thấy tai nghe ấy, văn chương được hình thành.

Có thể người đọc ngày nay nhớ Nguyễn Đình Thi trước hết qua những câu thơ, những bản nhạc và những tác phẩm văn học.

Nhưng phía sau người nghệ sĩ ấy còn có một con người từng đi rất sâu vào đời sống chiến trường.

Đó là lý do những trang sổ tay của ông có giá trị đặc biệt.

Chúng không phải chỉ là những ghi chép của một nhà văn.

Chúng là dấu vết của một người đã đi qua lịch sử.

Ở Điện Biên, ông chứng kiến những ngày cuối của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Trên Trường Sơn, ông chứng kiến những tháng cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Hai chiến trường cách nhau hàng nghìn cây số và cách nhau hai thập niên, nhưng trong ký ức của Nguyễn Đình Thi, chúng nối lại bằng hình ảnh con người Việt Nam trong chiến tranh.

Người lính ở Điện Biên.

Người lính trên Trường Sơn.

Những người dân vận chuyển lương thực.

Những người làm đường.

Những người sống giữa bom đạn.

Những người đi về phía trước trong khi phía sau là những vùng đất đang chịu chiến tranh.

Nguyễn Đình Thi đã đi cùng họ.

Và ông viết về họ.

Có lẽ vì vậy mà văn chương của ông không chỉ có ý nghĩa như những tác phẩm nghệ thuật. Nó còn lưu giữ một phần ký ức của một thế hệ.

Một người nghệ sĩ có thể dùng trí tưởng tượng để tạo nên một thế giới.

Nhưng một người nghệ sĩ đi qua chiến tranh có thể mang về cho thế hệ sau những hình ảnh mà nếu không được ghi lại, thời gian sẽ làm phai mờ.

Nguyễn Đình Thi đã làm công việc ấy trong nhiều thập niên.

Ông đi đến những nơi người lính đi.

Ông nhìn những gì người lính nhìn.

Ông nghe những âm thanh người lính nghe.

Rồi ông biến những trải nghiệm ấy thành thơ, nhạc, văn và những trang ghi chép.

Đó là một cách khác để chiến đấu.

Không phải bằng súng.

Mà bằng ký ức.

Bằng nghệ thuật.

Bằng khả năng giữ lại hình ảnh của một thời đại cho những người chưa từng sống trong thời đại ấy.

Và bởi vậy, câu chuyện về Nguyễn Đình Thi không chỉ là câu chuyện của một nhà văn, nhạc sĩ hay nhà thơ.

Đó là câu chuyện về một người nghệ sĩ đã chọn đứng ở nơi lịch sử đang diễn ra, để sau này khi tiếng súng đã im, những thế hệ sau vẫn còn có thể nghe thấy tiếng bước chân của những con người từng đi qua chiến tranh.